İçeriğe atla

Stephan Beşlisi

Koordinat:Sky map 22sa 35d 59,1s; +33º 57' 31″
Stephan Beşlisi
HUT tarafından elde edilen Stephan Beşlisi fotoğrafı.
Gözlem verisi (Dönem J2000)
TakımyıldızKanatlıat
Sağ açıklık (α)22sa 35d 59.1s[1]
Dik açıklık (δ)+33° 57′ 31″[1]
En parlak üyeNGC 7318B[1]
Galaksi sayısı5 (HCG 92)[1]
Özellikler
Kırmızıya kayma (z)0,020411[1]
Dikey hız ()6119 km/s[1]
Uzaklık257,66 MIy (79 Mpc)
Katalog belirtmeleri
Stephan's Quintet • HGC 92 • Arp 319 • VV 288 • RSCG 82 • WBL 683 • HOLM 792[1] • SQ[2]

Stephan Beşlisi, Kanatlıat takımyıldızı yönünde beş gökadadan oluşan görsel bir gökada grubudur. Keşfedilen ilk gökada grubuydu.[2] Fransız gök bilimci Édouard Stephan tarafından 1877'de Marsilya Gözlemevi'nde keşfedildi.[3] Karmaşık bir etkileşim süreci içinde olan diğer dört gökada bir süre sonra birbirleriyle birleşecekler. Bu grup, üzerinde en çok çalışılan yoğun gökada grubudur.[2] Görsel grubun en parlak üyesi (aslında grubun tek üyesi olmayan), aktif yıldız oluşumunun meydana geldiği kırmızı lekeler olarak tanımlanan geniş H II bölgelerine sahip olan NGC 7320'dir. Yaklaşık olarak 44,68 MIy (13,7 Mpc)uzaklığıyla NGC 7320'nin bize diğerlerinden sekiz kat daha yakın olduğu 1961 yılına kadar keşfedilememişti. HCG 92 olarak tanımlanan ve etkileşim halinde gerçek bir grup oluşturan diğer dört gökada, muhtemelen birleşeceklerdir.

Stephan Beşlisi, ilk resmi bilim görüntülerinin yayınlanmasının bir parçası olarak James Webb Uzay Teleskobu tarafından gözlemlenen beş kozmik cisimden biri olarak seçildi.[4]

Gözlem bilgisi

Stephan Beşlisi için gökyüzü haritası

Stephan Beşlisi, bir dürbün veya küçük bir teleskopun gücünün ötesinde 12,6 ila 13,9 görünür büyüklükteki gökadalardan oluşur. Karanlık bir gökyüzünün altında en az 300 mm'lik bir mercek gereklidir. Doğrudan tespit edilmeleri zordur, fakat küçük bir teleskopla bile daha parlak görünecek olan grup dışındaki gökada NGC 7331 ile gözleme başlamak uygun olacaktır. Matar olarak da bilinen parlak yıldız η Pegasi'nin yaklaşık 4,5° NNW'sinde (KKB) bu gökadayı tanımladıktan sonra, güneybatı yönünde bir dereceden daha az hareket etmek yeterlidir. 200 mm diyafram açıklığına ve iyi bir büyütme oranına sahip bir teleskop, beşlinin bileşenlerini tanımlamanıza izin verebilir fakat bunlar önlenmiş görme tekniğiyle daha iyi görülebilen cisimler olduğundan, astrofotoğrafçılık ile daha belirgin hale getirmek mümkündür.

Grubun dik açıklığı kuzeydedir ve yaklaşık 34° N'de (Kuzey) bulunur, böylece ideal koşullarda kuzey yarımküreden kolayca gözlemlenebilir. Akşam gökyüzünde gözlem için en ideal dönem Temmuz ve Ocak ayları arasındadır. Güney yarımküreden gözlemi biraz daha zordur.

Özellikler

Stephan Beşlisi, James Webb Uzay Teleskobu tarafından görüntülendi.
Spitzer Uzay Teleskobu tarafından kızılötesi olarak görüntülenen beş gökada. Şok dalgası yeşil yay şeklinde bir yapı olarak belirgindir.

Doksanlı yılların sonlarına doğru grubun tarihsel evrimini yeniden inşa etmek için bir teşebbüste bulunuldu. Kuzeydoğu köşesinde yer alan soluk gökada NGC 7320C'nin birkaç yüz milyon yıl önce grubun içinden geçtiği keşfedildi. Bu etkileşim sonucu NGC 7319 gökadasındaki gazın bir kısmı parçalandı ve bir kısmı da gökadanın kuzeydoğu bölgesinde kutuplaşmış olarak kaldı. Bu geçiş sadece 10-20 milyon yıl önce başlayan[5] şiddetli bir yıldız oluşumu (starburst) dönemine yol açtı.[6]

X ışınları

NGC 7318B gruptaki gazla çarpıştığında Samanyolu'ndan daha büyük bir şok dalgası gökadalar arasındaki ortama yayılır, gazın bir kısmını milyonlarca dereceye varan sıcaklıklarda ısıtır ve NASA Chandra X ışını Gözlemevi ile tespit edilebilen X ışınları yayar.[7][8][9]

Moleküler hidrojen emisyonu

Kızılötesi radyasyonu tespit eden NASA Spitzer Uzay Teleskobu, gökadalar arasındaki şok dalgası boyunca yönlendirilmiş devasa bir moleküler hidrojen bulutunun varlığına dair bir iz tespit etti. Bu oldukça rahatsız edici gaz, şimdiye kadar görülen en çalkantılı moleküler hidrojendir. Yalnızca gazın şiddeti değil, aynı zamanda emisyonun inanılmaz gücü de şaşırtıcıdır. Bu olağanüstü şey, Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü'ndeki bilim adamları tarafından yönetilen ve Avustralya, Almanya ve Çin'den bilim adamlarının da dahil olduğu uluslararası bir ekip tarafından keşfedildi. Moleküler hidrojen emisyonunun bu kadar güçlü olmasının nedeni henüz tam olarak anlaşılamamıştır.[10]

Kızılötesi

James Webb Uzay Teleskobu'nun Orta Kızılötesi Aygıtı (MIRI) kullanılarak, beş gökadadan dördünde büyük şok dalgaları, gelgit kuyrukları ve önceden gizli kalmış yıldız oluşum alanları dahil olmak üzere, tozdan dolayı görünür ışıkta gözlenemeyen ayrıntılar ortaya çıkarıldı. Bu yeni ayrıntılar, gökada evrimi hakkındaki anlayışa katkıda bulunacaktır.[11]

James Webb Uzay Teleskobu ile MIRI kullanılarak görüntülenen Stephan Beşlisi'nin dört gökadası (NGC 7317 eksik).

Üyeler

Görsel olarak gruba dahilmiş gibi görünen NGC 7320 çok küçük bir kırmızıya kayma değerine (760 km/s) sahipken diğer dört gökada çok daha hızlı hareket ediyor (yaklaşık 6600 km/s). Kırmızıya kayma değerine göre NGC 7320 bizden sadece 32 milyon ışık yılı mesafede olabilir,[2][12] diğer dört gökada ise 280 ila 340 milyon ışık yılı arasındaki mesafelerdedir. Gökadalardan üçü, NGC 7317, NGC 7318A ve NGC 7319, 6600 km/s'den 50 km/s sapma içerisinde ortak bir kırmızıya kayma değeri gösterirler. NGC 7320C, 5985 km/s'lik bir kırmızıya kayma değerine dayanarak yaklaşık olarak 280 milyon ışık yılı uzaklıkta olup, bu da Stephan Beşlisi'nin ortalama mesafesine yakındır. Yani ön plandaki bir gökada olan NGC 7320'nin aksine, NGC 7320C (PGC 69279) grubun bir üyesi olabilir.[13] NGC 7319, tip 2 Seyfert çekirdeğine sahiptir.

Stephan Beşlisi'ndeki gökadalar. Dikdörtgenle gösterilen bölüm 1998–99 yılları arasında Hubble Uzay Teleskobu fotoğrafının kapsadığı alanı göstermektedir.
HCG 92 üyeleri
Adı Tipi[14]S.A. (J2000)[14]D.A. (J2000)[14]Kırmızıya kayma (km/sn)[14]Görünen parlaklık[14]
NGC 7317E4 22sa 35d 51.9s+33° 56′ 42″ 6599 ± 26 +14.6
NGC 7318A
(UGC 12099)
E2 pec 22sa 35d 56.7s+33° 57′ 56″ 6630 ± 23 +14.3
NGC 7318B
(UGC 12100)
SB(s)bc pec 22sa 35d 58.4s+33° 57′ 57″ 5774 ± 24 +13.9
NGC 7319SB(s)bc pec 22sa 36d 03.5s+33° 58′ 33″ 6747 ± 7 +14.1
NGC 7320C(R)SAB(s)0/a 22sa 36d 20.4s+33° 59′ 06″ 5985 ± 9 +16.7

Diğer görüntüler

Ayrıca bakınız

Kaynakça

  1. ^ a b c d e f g "NED results for object Stephan's Quintet". NASA/IPAC EXTRAGALACTIC DATABASE. 15 Temmuz 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Temmuz 2022. 
  2. ^ a b c d Moles, M.; Marquez, I.; Sulentic, J. W. (1998). "The observational status of Stephan's Quintet". Astronomy and Astrophysics,. Cilt 334. ss. 473-481. 
  3. ^ Stephan, M. E. (1877). "Nebulæ (new) discovered and observed at the observatory of Marseille, 1876 and 1877, M. Stephan". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. Cilt 37. ss. 334-339. 
  4. ^ Garner, Rob (8 Temmuz 2022). "NASA Shares List of Cosmic Targets for Webb Telescope's 1st Images". NASA. 8 Temmuz 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Temmuz 2022. 
  5. ^ Xu, Cong; Sulentic, Jack W.; Tuffs, Richard (1999). "Starburst in the Intragroup Medium of Stephan's Quintet". The Astrophysical Journal. 512 (1). ss. 178-183. doi:10.1086/306771. 
  6. ^ Gallagher, Sarah C.; Charlton, Jane C.; Hunsberger, Sally D.; Zaritsky, Dennis; Whitmore, Bradley C. (2001). "Hubble Space Telescope Images of Stephan's Quintet: Star Cluster Formation in a Compact Group Environment". The Astronomical Journal. 122 (1). ss. 163-181. doi:10.1086/321111. Erişim tarihi: 15 Temmuz 2022. 
  7. ^ "Stephan's Quintet: Intruder Galaxy Shocks Tightly-Knit Group". chandra.harvard.edu. 25 Mayıs 2003 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Aralık 2019. 
  8. ^ Than, Ker. "What a Shock! Galaxies Caught Colliding". Space.com. 14 Ağustos 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Aralık 2019. 
  9. ^ "Gigantic cosmic cataclysm in Stephan's Quintet of galaxies". phys.org. 25 Eylül 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Aralık 2019. 
  10. ^ "A Shocking Surprise in Stephan's Quintet". spitzer.caltech.edu. 1 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Temmuz 2022. 
  11. ^ "Stephan's Quintet (MIRI Image)". James Webb Space Telescope. 12 Temmuz 2022. 12 Temmuz 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Temmuz 2022. 
  12. ^ "Stephan's Quintet". UA Astronomy. 15 Temmuz 1997 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Temmuz 2022. 
  13. ^ Seligman, Courtney. "PGC 69279 (="NGC 7320C")". 28 Haziran 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Temmuz 2022. 
  14. ^ a b c d e "NASA/IPAC Extragalactic Database". Çeşitli gökadalar için sonuçlar. 14 Mayıs 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ekim 2006. 

Dış bağlantılar

İlgili Araştırma Makaleleri

<span class="mw-page-title-main">Edwin Hubble</span> Amerikalı gökbilimci (1889 – 1953)

Edwin Powell Hubble, Amerikalı astronom.

<span class="mw-page-title-main">NGC 2841</span> galaksi

NGC 2841, Büyük Ayı takımyıldızı'nda yaklaşık olarak 45,98 MIy (14,1 Mpc)uzaklıkta bulunan bir çubuksuz sarmal gökadadır. 9 Mart 1788 tarihinde William Herschel tarafından keşfedildi. 635 km/s'ye sahip düşük dikey hızı, 30 milyon ışık yılını gösteren kırmızıya kaymaya dayalı mesafe tahminini çok belirsiz kılıyor. Bu nedenle kırmızıya kaymadan bağımsız olarak yapılan hesaplamalarda 40 ila 85 milyon ışık yılını gösteren mesafe tahminlerinin uyum içinde olmaması pek şaşırtıcı değildir. 2001 yılında, Hubble Uzay Teleskobu'ndaki Wide Field Planetary Camera 2 ile yapılan sefe değişeni gözlemlerine dayanarak mesafenin yaklaşık 45,98 MIy (14,1 Mpc)olduğu belirlendi. NGC 2841, 150 mm'ye eşit veya daha büyük bir açıklığa sahip bir teleskopla gözlemlenebilir.

<span class="mw-page-title-main">NGC 7317</span> Galaksi

NGC 7317, Kanatlıat takımyıldızı bölgesinde yaklaşık 300 milyon ışık yılı uzaklıkta bulunan, Stephan Beşlisi'nin üyesi bir eliptik gökada. Édouard Jean-Marie Stephan tarafından 23 Eylül 1876 yılında keşfedilmiştir.

<span class="mw-page-title-main">NGC 7318A</span>

NGC 7318A, Kanatlıat takımyıldızı bölgesinde yaklaşık olarak 300 milyon ışık yılı uzaklıkta bulunan ve Stephan Beşlisi içerisinde NGC 7318B ile çarpışma sürecindeki bir eliptik gökadadır. Édouard Jean-Marie Stephan tarafından 23 Eylül 1876 yılında keşfedilmiştir.

<span class="mw-page-title-main">NGC 7318B</span>

NGC 7318B, Kanatlıat takımyıldızı bölgesinde yaklaşık olarak 300 milyon ışık yılı uzaklıkta bulunan ve Stephan Beşlisi içerisinde NGC 7318A ile çarpışma sürecindeki çubuklu sarmal gökada. Édouard Jean-Marie Stephan tarafından 23 Eylül 1876 yılında keşfedilmiştir.

NGC 7319, Kanatlıat takımyıldızı bölgesinde yaklaşık olarak 300 milyon ışık yılı uzaklıkta Stephan Beşlisi içerisinde bulunan çubuklu sarmal gökada. Édouard Jean-Marie Stephan tarafından 23 Eylül 1876 yılında keşfedilmiştir.

<span class="mw-page-title-main">NGC 7320</span>

NGC 7320, Kanatlıat takımyıldızı bölgesinde yaklaşık 40 milyon ışık yılı uzaklıkta bulunan bir çubuksuz sarmal gökada. Stephan Beşlisi içindeymiş gibi görünmesine rağmen çok daha önde bulunmaktadır ve bazı kaynaklara göre NGC 7331 Grubu içinde olabilir. Édouard Jean-Marie Stephan tarafından 23 Eylül 1876 yılında keşfedilmiştir.

<span class="mw-page-title-main">NGC 7320C</span> galaksi

NGC 7320C, Kanatlıat takımyıldızı bölgesinde yaklaşık olarak 300 milyon ışık yılı uzaklıkta Stephan Beşlisi içerisinde bulunan bir ara sarmal gökada. Édouard Jean-Marie Stephan tarafından 23 Eylül 1876 yılında keşfedilmiştir.

<span class="mw-page-title-main">NGC 7331 Grubu</span>

NGC 7331 Grubu, Kanatlıat takımyıldızında bulunan görsel bir gökada grubudur. Grubun en parlak üyesi sarmal gökada NGC 7331'dir. NGC 7331, 264,18 MIy (81 Mpc)uzaklığıyla aynı alanda ön planda bulunan bir gökadadır. "Pireler" olarak adlandırılan dört üye daha içerir: Merceksi ve sarmal gökadalar NGC 7335 ile NGC 7336, çubuklu sarmal gökada NGC 7337 ve eliptik gökada NGC 7340. Bu gökadalar sırasıyla yaklaşık olarak 264,18 MIy (81 Mpc), 375,07 MIy (115 Mpc), 277,23 MIy (85 Mpc)ve 270,7 MIy (83 Mpc)uzaklıkta yer alırlar. Gökyüzünde yakın görünmelerine rağmen gerçekte bir gökada grubu değildir. NGC 7331 çok daha uzaktaki "pireler" ile kütle çekimsel olarak bağlantılı değildir. Aslında, "pireler" bile bir gökada grubunun normal mesafelerine göre birbirlerinden çok daha fazla uzaktır.

<span class="mw-page-title-main">James Webb Uzay Teleskobu</span> Aralık 2021de uzaya gönderilen en gelişmiş uzay teleskobu

James Webb Uzay Teleskobu, kızılötesi astronomiye yönelik bir uzay teleskobudur. Uzaya gönderilmiş en güçlü teleskoptur. Eskiyen Hubble Uzay Teleskobu'nun kısmen ardılı olacak şekilde planlanmış, NASA öncülüğünde ve ESA ile CSA'nın desteğiyle geliştirilmiştir. Aralık 2021'de fırlatılmış ve Ocak 2022'de yörüngesine girmiştir.

<span class="mw-page-title-main">NGC 6240</span> galaksi

NGC 6240, Yılancı takımyıldızında yaklaşık olarak 400 milyon ışık yılı uzaklıkta bulunan bir ultra-parlak kızılötesi gökadadır (ULIRG). Édouard Jean-Marie Stephan tarafından 12 Temmuz 1871 tarihinde keşfedildi.

<span class="mw-page-title-main">Arp 274</span>

Arp 274, Başak takımyıldızında yaklaşık olarak 394,64 MIy (121 Mpc) uzaklıkta bulunan ve NGC 5679A, NGC 5679B ve NGC 5679C'den oluşan bir gökada üçlüsüdür. William Herschel tarafından 12 Mayıs 1793 tarihinde keşfedildi. Halton Arp tarafından görüntülenmiş ve "kollarla bağlı olan gökadalar" kategorisi altında Tuhaf Gökadalar Atlası'na dahil edilmiştir. NGC 5679'da, SN 1982D süpernovası gözlemlenmiştir.

<span class="mw-page-title-main">NGC 2623</span> Yengeç takımyıldızı bölgesinde bir gökada çifti

NGC 2623, Yengeç takımyıldızı bölgesinde yaklaşık olarak 257,66 MIy (79 Mpc)uzaklıkta bulunan iki sarmal gökadanın birleşmesiyle oluşmuş bir gökada çiftidir. Édouard Jean-Marie Stephan tarafından 19 Ocak 1885 tarihinde keşfedildi. Halton Arp tarafından görüntülenmiş ve Arp 243 olarak "Füzyon görünümüne sahip gökadalar" kategorisi altında Tuhaf Gökadalar Atlası'na dahil edilmiştir.

<span class="mw-page-title-main">NGC 6052</span>

NGC 6052, Herkül takımyıldızı bölgesinde yaklaşık olarak 214,61 MIy (65,8 Mpc) uzaklıkta bulunan etkileşim halindeki bir sarmal gökada çiftidir. William Herschel tarafından 11 Haziran 1784 tarihinde keşfedildi. Daha sonra, 2 Temmuz 1864 tarihinde Albert Marth tarafından tekrar keşfedilmiş ve NGC kataloğuna eklenmiştir. Her iki katalog girişi de aynı nesneyi belirtir. NGC 6052, Halton Arp tarafından da görüntülenmiş ve Arp 209 olarak "Düzensizliklere, emilime ve çözülüme sahip gökadalar" kategorisi altında Tuhaf Gökadalar Atlası'na dahil edilmiştir.

<span class="mw-page-title-main">UDFj-39546284</span>

UDFj-39546284, 2009 yılında Hubble Uzay Teleskobu tarafından kızılötesi Hubble ultra derin alan (HUDF) gözlemleri sırasında keşfedilen yüksek kırmızıya kayma gösteren bir Lyman kesiği gökadasıdır. Ocak takımyıldızında bulunan nesne, 2009 ve 2010 yılları arasında G. Illingworth, R. Bouwens ve HUDF09 Ekibi tarafından tanımlanmıştır. Hubble ve Spitzer Uzay Teleskobu fotometrik verileri kullanılarak z~ 10'luk bir kırmızıya kayma değeriyle rapor edilmiş, fakat 2012'de yapılan daha sonraki çalışmalar bu değerin z = 11,9 kadar yüksek olabileceğini öne sürmüştür.

<span class="mw-page-title-main">WHL0137-LS</span>

Earendel olarak da bilinen WHL0137-LS, bilinen en uzak bireysel yıldızdır. Hubble Uzay Teleskobu tarafından görüntülenen yıldız, yerçekimi merceğinden gözlendi ve 6,2±0,1 kırmızıya kaymaya sahip olduğu belirlendi. Yıldızdan gelen ışık, Büyük Patlama'dan 900 milyon yıl sonra yayıldı ve Dünya'ya seyahat etmesi 12.9 milyar yıl sürdü. WHL0137-LS muhtemelen büyük bir yıldızdı, muhtemelen 50 güneş kütlesinden fazlaydı. Büyük kütlesi nedeniyle, yıldız muhtemelen uzun zaman önce bir süpernova olarak patladı.

<i>Webbs First Deep Field</i>

Webb's First Deep Field, James Webb Uzay Teleskobu tarafından elde edilen ve 4,6 milyar ışık yılı uzaklıkta bulunan SMACS 0723 gökada kümesinin hedeflendiği ilk işlevsel görüntüdür. Güney Yarımküre'den görülebilen bir gökyüzü alanını kapsayan ve 11 Temmuz 2022'de ABD başkanı Joe Biden tarafından Beyaz Saray'da düzenlenen bir etkinlik sırasında kamuoyuna açıklanan bu bileşik görüntü, teleskopun Yakın Kızılötesi Kamerası (NIRCam) tarafından elde edildi.

<span class="mw-page-title-main">GLASS-z13</span> Gökada

GLASS-z13, Temmuz 2022'de James Webb Uzay Teleskobu kullanılarak Grism Lens-Amplified Survey from Space (GLASS) gözlem programı kapsamında keşfedilmiş bir gökadadır. Büyük Patlama'dan sadece 300 ila 400 milyon yıl sonra oluşmuş, şimdiye kadar keşfedilen en yaşlı gökadalardan birisidir. Tahmini kırmızıya kayma değeri yaklaşık olarak z= 13'tür. Bundan önce keşfedilen en yaşlı gökada olan GN-z11'le kıyaslanabilecek bir yaşta olduğu tahmin edilen GLASS-z11 ile birlikte keşfedildi.

<span class="mw-page-title-main">ESO 137-001</span> gökada

ESO 137-001, Güney Üçgeni takımyıldızında yaklaşık olarak 202,54 MIy (62,1 Mpc) uzaklıkta bulunan bir çubuklu sarmal gökadadır. Gaökadanın saatte milyonlarca kilometrelik yüksek bir hızla (1900 km/s) içinden geçtiği Cetvel Kümesi'nin bir parçasıdır. 2005 yılında Chandra X-ışını Gözlemevi ve XMM-Newton tarafından yapılan gözlemler kullanılarak Dr. Ming Sun tarafından keşfedildi.

<span class="mw-page-title-main">Lyman kesiği gökadası</span> Yüksek kırmızıya kayma değerine sahip yıldız oluşturan gökadalar

Lyman kesiği gökadaları, Lyman sınırının konumuna bağlı olarak çeşitli görüntüleme filtrelerinde farklı görünümler sergileyen, yüksek kırmızıya kaymalı ve yıldız oluşumu aktif olan gökadalardır. Bu teknik, esas olarak z = 3–4 kırmızıya kayma aralığındaki gökadaları seçmek için ultraviyole ve optik filtrelerle kullanılmıştır. Bununla birlikte, ultraviyole astronomisi ve kızılötesi astronomisindeki ilerlemeler, bu tekniğin daha düşük ve daha yüksek kırmızıya kayma aralıklarında, ultraviyole ve yakın kızılötesi filtreler kullanılarak uygulanmasına olanak sağlamıştır.