İçeriğe atla

Kırgız Birliği

Kırgız Birliği
1514-1760
Kırgız Birliği bayrağı
Bayrak
BaşkentBarsgan
Yaygın dil(ler)Kırgızca
HükûmetMonarşi
Biy 
• 1514-1524
Tagay Biy(Muhammet Kırgız)
• 1757-1760
Kubat Biy
Tarihçe 
• Kuruluşu
1514
• Dağılışı
1760
Öncüller
Ardıllar
Doğu Çağatay Hanlığı
Buhara Hanlığı
Kazak Hanlığı
Hokand Hanlığı
Günümüzdeki durumu Kırgızistan

Kırgız Birliği Doğu Çağatay Hanlığının 1514 yılında yıkılması sonucunda modern Kırgızistan ve komşu ülkelerin topraklarına dayanan bir Kırgız devlet birliğidir.

Siyasi sistem

Kırgız toplumunun Doğu Çağatay Hanlığı'nın siyasi sisteminden çok farklıydı ve bunun temelinde Kırgız boylarının birleşmesiydi.

  • Büyük biy
  • Ululuk Biy
  • Akalakçın biy
  • Küçük biy

Tarih

15. yüzyılın ortalarında Altay'dan gelen Kırgız kabileleri, Moğolistan ormanlarından Tanrı Dağları'na taşınmaya başladı. 15. yüzyılın ikinci yarısı Kırgızlar Tanrı Dağları tarihinde önemli bir aşama olarak kabul edilir. Yeni toprakları fethetme ve geliştirme ihtiyacı Kırgızlar bölgelerin yerleşimi ve savunmasıyla politik sistemin ve askerî birliğin kurulmasıyla sonuçlandı. Kırgızlar, Hunlar ve Göktürkler'den sağ kanat ve sol kanat gibi kavramları miras aldılar. Tanrı Dağları'nda ikili bir yönetim anlayışı oluşturdular. Kırgız boyları Tanrı Dağlarında zengin yerleşim yerlerin de tutunmayı başardılar ve Doğu Türkistan ve Fergana böygelerine kadar genişlediler.

Başlangıçta Tenirtoo'ya taşınan Altay Kırgızları, eski kabileler de dahil olmak üzere sağ kanat ve sol kanat ı birleştirdi ve 15. yüzyılda günümüz Kırgızistan topraklarında Kırgız ulusunu oluşturdular. Doğu Çağatay Hanlığı'ın yıkılmsından sonra bağımsızlık kazandılar ve Tagay Biy(Muhammet Kırgız) ilk hükümdar oldu. Diğer Kırgız boylarıda birliğe katıldı. Tagay Biy(Muhammet Kırgız) Kırgızların birliği kuzey kanat ve güney kanat olarak yeniden düzenlendi.[1]

17. yüzyılın sonlarında Çungar Hanlığının baskısı nedeniyle Kudayan biy döneminde kuzey kanat Kırgızları güneybatıya çekilmek zorunda kalmışlar ve toprakların kontrolünü kaybettiler. 18. yüzyılın ortalarında Mamatkul biy ve Koshoy biy liderliğindeki Kırgızlar kuzey kanat geri kazanmaya çalışmaya başladılar. Andican'daki Kırgız birliğinin o zaman en büyüğü olan Kubat Biy komşu ülkeler tarafından tüm Kırgızların Hanı olarak tanındı.[2] 1758'de Mamatkul biy başkanlığında kuzey kanat yeniden kuruldu. 1759'da Azhiy Biy liderliğindeki Alay Kırgızları ve Kırgızları Çing Hanedanı'nı yönetimini tanıdılar. Andican'daki Kırgızların çoğunluğu göç edince zayıflayan bölge Hokand Hanı Erdene Han'ın egemenliğine girdi. Kısa süre sonra da Kubat Biy öldürüldü ve birlik dagıldı.

Kaynakça

  1. ^ Кыргыз санжырасында, бул маанилүү окуя бир тууган Тагай бий менен Адигине бийдин таарынышып, Карадарыяны чек кылып, кыргыздарды бөлүп алышкандыгы менен түшүндүрүлөт
  2. ^ Мокеев.кыргызы.. 191-б.

İlgili Araştırma Makaleleri

<span class="mw-page-title-main">Bişkek</span> Kırgızistanın başkenti

Bişkek, Kırgızistan'ın başkentidir. 1878 yılında kurulan kentte, 2023 sayımına göre 1.104.742 kişi yaşar. Kent, Sovyetler Birliği döneminde, Bolşevik askeri önderlerinden Mihail Frunze'nin anısına Frunze adıyla anılmıştır.

<span class="mw-page-title-main">Kırgızistan</span> Orta Asyada yer alan bir ülke

Kırgızistan, resmî adıyla Kırgız Cumhuriyeti, Orta Asya'daki bir ülkedir. Kırgızistan, günümüzdeki yedi bağımsız Türk devletlerinden biri olup Türk Devletleri Teşkilatı ve TÜRKSOY'un üyesidir. Denize kıyısı olmayan ülkenin komşuları kuzeyde Kazakistan; batıda Özbekistan, güneybatıda Tacikistan ve güneydoğuda Çin'dir.

<span class="mw-page-title-main">Kırgızistan tarihi</span>

Türk tarihinin bilinen en eski kavimlerinden biri olan Kırgız Türkleri, Çin kaynaklarında “Ge-kun”, “Kie-kun”, “K’i-ku”, “Hegu” adıyla geçmektedir.

<span class="mw-page-title-main">Hokand Hanlığı</span> Türkistan coğrafyasında toprakları olmuş eski bir monarşi

Hokand Hanlığı,, bugünkü Özbekistan, Kırgızistan, Kazakistan, Tacikistan ve Doğu Türkistan'ı da kapsayan bölgede 1709 ile 1876 yılları arasında hüküm sürmüş Mangıt-Ming Hanedanlığı. Buhara Hanlığı ve Hive Hanlığı ile birlikte Buhara Hanlıkları olarak anılmıştır. Başkenti Hokand olan hanlığın yönetimi içerisinde Tacikler, Özbekler, Kırgızlar, Kazaklar, Farslar, Kıpçaklar, Soğdlar, Uygurlar bulunmaktaydı. Yönettiği şehirler arasında; Hokand, Taşkent, Buhara, Semerkand, Margilan, Namangan, Fergana, Andican, Türkistan, Çimkent, Taraz(Talas), Bişkek, Oş, Zaferabad, İsfara, Aksu, Kaşgar, Hoten vb şehirler bulunmaktaydı.,

<span class="mw-page-title-main">Altay Krayı</span> Rusyanın Sibirya bölgesinde idarî birim

Altay Krayı, Rusya'nın Sibirya Federal Bölgesi'nde yer alan ve Altay-Sayan Dağları bölgesinde Obi, Abakan-Yenisey civarında bulunan kraydır. Kuruluşu 28 Eylül 1937'dir.

<span class="mw-page-title-main">Orta Asya</span> Asyanın okyanuslardan uzak iç kesimi

Orta Asya, dar anlamıyla geçmişte Sovyetler Birliği'nin parçası olan beş ülkeyi tanımlar. Geniş anlamda ise Afganistan, Pakistan'ın kuzeyi, Çin'in batısı, Moğolistan ve Rusya'nın bir kısmı ile kuzeydoğu İran'ı içeren bölge ve bölgeyi tanımlamak için kullanılan coğrafi terim. Asya'nın dünya okyanuslarından uzak iç kesimini belirtmek için kullanılır, bölgenin bu denizlere kapalı oluşu başlıca ana özelliğidir. Orta Asya, aynı zamanda Türk halklarının anayurdudur.

<span class="mw-page-title-main">Çağatay Hanlığı</span> Cengiz Han’ın oğullarından Çağatay Han’ın adını taşıyan Türkleşmiş Moğol devleti

Çağatay Hanlığı, Moğol hükümdarı Cengiz Han’ın oğullarından Çağatay Han’ın adını taşıyan Türkleşmiş Moğol devletidir.

<span class="mw-page-title-main">Karluklar</span> Orta Asyada göçebe Türk boylarının bir federasyonu

Karluklar, 766-1215 yılları arasında, Orta Asya'da varlığını sürdüren Türk boylarıdır. "Karluk" adı Arap kaynaklarında "حارلوق Harluk", Farsça eserlerde "حاللوه Halluh", Çin yıllıklarında ise "Géluólù" biçimlerinde kullanılmıştır. Kadim Türk çağlarında Karluklara "Üç Oğuz" yani "Üçboy" da denilmiştir. Türkçe anlamı "karlık" olan Karlukların Türk soyundan geldiği ve bir Gök-Türk boyu olduğu Çin kaynağında (T'ang-shu) belirtilmiş ve oturduğu saha olarak Altaylar'ın batısındaki Kara-İrtiş ve Tarbagatay havalisi gösterilmiştir. Karluklar burada üç kabileden kurulu bir birlik halinde bulunuyorlardı. Daha İstemi zamanında Türk hakimiyetinin Hazar'ın kuzeyi ve Maveraünnehir'e doğru genişlemesinde şüphesiz büyük rolleri vardır. 630-680 yılları arasında, diğer Türk boyları gibi kendi başlarına buyruk olarak zaman zaman Çin'e karşı geldikleri görülmektedir.

<span class="mw-page-title-main">Oş</span>

, Fergana Vadisi'nin güneyinde bulunan ve "güneyin başkenti" olarak adlandırılan, Kırgızistan'ın en büyük ikinci şehridir.

<span class="mw-page-title-main">Moğol İmparatorluğu</span> 13. ve 14. yüzyılda hüküm sürmüş olan, tarihin bitişik sınırlara sahip en büyük kara imparatorluğu

Moğol İmparatorluğu, 13. ve 14. yüzyıllarda tarihin en büyük bitişik imparatorluğuydu. Doğu Asya'da bugünkü Moğolistan'da ortaya çıkan Moğol İmparatorluğu, en güçlü döneminde Japon Denizi'nden Doğu Avrupa'nın bazı bölgelerine kadar uzandı, kuzeye doğru Kuzey Kutbu'nun bazı bölgelerine kadar uzandı; doğuya ve güneye doğru Hint alt kıtasının bazı bölgelerine girdi, Güneydoğu Asya'yı istila etmeye çalıştı ve İran Platosu'nu fethetti; ve batıya doğru Levant ve Karpat Dağları'na kadar uzandı.

<span class="mw-page-title-main">Kırgızlar</span> Orta Asyada yaşayan bir Türk halkı

Kırgızlar, çoğunluğu Kırgızistan'da yaşayan Türk halkı. Türklerin bilinen en eski yazılı belgeleri olan Yenisey ve Orhon Yazıtları'nda Kırgızlar, tarihleri çok eskiye dayanan Türk kavimleri arasında zikredilmektedir.

<span class="mw-page-title-main">Kırgızistan coğrafyası</span>

Kırgızistan, Orta Asya'da, Çin'in batısında karayla çevrili bir ülkedir. Orta Asya'nın yeni bağımsız ülkelerinin en küçüğü olan Kırgızistan, yaklaşık 198,500 kilometrekarelik yüzölçümüyle Türkiye Cumhuriyeti'nin Doğu Anadolu Bölgesi ile hemen hemen aynı büyüklüktedir. Millî toprakları yaklaşık olarak doğudan batıya 900 kilometre, kuzeyden güneye 410 kilometre halinde erişmektedir.

<span class="mw-page-title-main">Kırgızistan arması</span> Ulusal arma

Kırgızistan Arması, Kırgızistan'ın Sovyetler Birliği'nden ayrıldıktan sonra 2 Haziran 1992'den itibaren kullanmaya başladığı armadır. Amblem, çoğunlukla mavi rengini taşıyan dairesel bir forma sahiptir. Açık mavi, Kırgız cesaret ve cömertlik rengi olarak bilinir. Armanın sağında ve solunda buğday ile pamuk görülür. Üst kısımda, ülkenin adı "Кыргыз Республикасы" yazmaktadır. Armada 2016 yılında çeşitli renk düzenlemeleri yapılmıştır.

<span class="mw-page-title-main">Uçturfan İlçesi</span> Çinin Sincan Uygur Özerk Bölgesinde bir ilçe

Uçturfan İlçesi, Çin'de Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nin kuzeyinde, Kırgızistan'a komşu, Aksu iline bağlı bir ilçedir.

<span class="mw-page-title-main">Yarkand Hanlığı</span>

Yarkand Hanlığı de denilen Doğu Türkistan'da 1514 ile 1680 yılları arasında Altışehir (Altıshahr) olarak bilinen Hotan, Yarkent, Yengihisar, Kaşgar, Aksu ve Uçturfan gibi şehirleri içine alan bölgede egemenlik sürmüş bir hanlıktır.

<span class="mw-page-title-main">Krasnoyarsk Krayı</span> Rusyanın Sibirya bölgesinde idarî birim

Krasnoyarsk Krayı, Rusya'nın Sibirya Federal Bölgesi'nde bulunan kray. Krayın idarî merkezi Krasnoyarsk'tır. Yüzölçümü 2.366.797 km²'dir. Yakutistan ve Batı Avustralya'dan sonra dünyanın en büyük üçüncü idari-bölgesel birimidir.

<span class="mw-page-title-main">Kimek-Kıpçak Konfederasyonu</span>

Kimek-Kıpçak Konfederasyonu, Obi ve İrtiş nehirleri arasındaki bölgede Kimek ve Kıpçakların oluşturduğu bir Orta Çağ Türk devletidir. 9. yüzyılın sonlarından 13. yüzyılın başlarındaki Moğol istilasına dek hüküm sürmüştür.

<span class="mw-page-title-main">Tagay-Kırgız Konfederasyonu</span>

Tagay-Kırgız Konfederasyonu veya Kuzey-Kırgız Konfederasyonu — 1732 yılında Kırgız Birliğinden ayrılarak bağımsın olan olan Doğu Kırgız konfederasyonudur.

<span class="mw-page-title-main">Batı-Kırgız Konfederasyonu</span>

Batı-Kırgız Konfederasyonu 1759 yılında Kırgız Birliğinden ayrılarak bağımsız olan olan Batı Kırgız konfederasyonudur.

<span class="mw-page-title-main">Turpan Hanlığı</span>

Turpan Hanlığı 1487 yılında Doğu Çağatay Hanı; Yunus Han'ın ikinci oğlu Ahmed Han tarafından Doğu Türkistan topraklarının kuzeyinde kurulmuştur. Hanlığın başkenti Turpan şehridir.