İçeriğe atla

II. Mehmed Giray Türbesi

II. Mehmed Giray türbesi (Dyurbe Büyük Oktahedron, Dyurbe Üç Han ; крымскотат. II Mehmed Geray dürbesi ) Kırım'da, Bahçesaray şehrinin Eski-Yurt bölgesinde 16. yüzyıla ait bir türbedir. Türbede Kırım hanları II. Mehmed Giray (1532-1584), II. Saadet Giray (yaklaşık 1550-1587) ve III. Mehmed Giray (1584-1629) (baba, oğul ve torun), Murad Giray ve Safa Giray'ın mezarları mevcuttur.

Türbenin genel görünümü

Tartışmalı olarak Kırım bölgesini kontrol eden Rusya Federasyonu'nda, federal öneme sahip kültürel mirasın önemli bir unsurudur. Kayıtlarda ulusal öneme sahip kültürel miras anıtı olarak yer bulmaktadır.

II. Mehmed Giray'ın türbesi, Bahçesaray Tarihi, Kültürel ve Arkeoloji Müzesi'nin[1] korumaya alınan varlıklarından biridir.

Tarih

II.Mehmed Giray'ın ölümü ve cenazesi

Mehmed Giray'ın infazı.

1584 baharında, Osmanlı Padişahı III.Murad , Türk-Pers savaşına (1578-1590) yardım etmeyi reddettiği için II.Mehmed Giray'ı tahttan indirdi ve onun yerine küçük kardeşi II. İslam Giray'ı görevlendirdi. Aynı yılın Mayıs ayında Osman Paşa'nın desteğiyle İslam Giray, Kılıç Ali Paşa ile beraber donanma ile Kefe'ya gitti. Kırım hanı II.Mehmed ise padişaha itaat etmeyerek Kefe'yi kuşattı. Ancak Ali Bey Şirin'in önderliğindeki Kırım beyleri ise padişahın kararına karşı çıkmayarak yeni hanın tarafına geçtiler. Sadece Mansurov kabilesinden Nogay murza'lar Mehmed'e [2] sadakatlerini sürdürdüler.

II. Mehmed Giray Mansur beyleri ve oğulları Saadet, Murad ve Safa ile yalnız kalmıştı. Çünkü soyluların ve ordunun desteğini yitirmiş ve tahtı kaybetmişti. Mücadeleyi sürdürmek ve güç toplamak üzere Kefe'den ayrılarak Nogay ordusuna katıldı. Hanın peşinden, küçük kardeşleri olan Alp Giray, Selyamet ve Mübarek Giray orduları ile beraber geldiler. Perekop (Orkapı kalesi ) civarında Mehmed Giray, kardeşi Kalga Alp Giray tarafından yakalandı ve öldürüldü. Ölen Kırım Hanı'nın naaşı Bahçesaray'a getirildi ve Eski Yurt'ta türbeye defnedildi [2] .

Farklı yıllarda Kırım tahtında bulunan I. Devlet Giray'ın beş oğlunun da farklı yerlere gömülmüş olması ilginçtir: Eski Yurt'ta II. Mehmed Giray, Ak- Kerman'da II. İslam Giray, Hamuşhan'da I. Selamet Giray defnedilmiştir. Han'ın sarayının hanedan türbesinde, oğullarından sadece biri defnedilebilmiştir; Kuban'da vebadan ölen ve Bahçesaray'a bir cenaze alayıyla getirilen II. Gazi Giray. I. Fetih Giray'ın ise gömüldüğü yer kesin olarak bilinmemektedir.[3]

II. Saadet Giray ve kardeşlerinin ölümü ve cenazesi

II. Mehmed Giray türbesi, Eski-Yurt'ta, yirminci yüzyılın başından fotoğraf

Mehmed'in en büyük oğlu II.Saadet Giray ve kardeşleri Safa ve Murad Giray, az sayıda taraftarı ile Kırım'dan ayrılarak Nogay kamplarına kaçmışlardı. Ertesi yılın baharında (1585) II. Saadet Giray, Kırım Hanlığı'na karşı ikinci bir sefer düzenledi. Ancak Kırım'a yaklaşırken kendisini Kuzey Donetsk Nehri'ne kadar takip eden Kalga Alp Giray komutasındaki büyük bir Tatar ordusu ile karşılandı. [2] Bu başarısızlıktan sonra, kardeşler ayrıldı. II. Saadet Giray Kumukia'ya, Safa Giray Çerkesya'ya, Murad Giray ise Moskova Çarı Fyodor Ioannovich'in hizmetine girdiği Astrahan'a geldi. Rus devletiyle müzakerelere başlayan Murad Giray , 1586 baharında Çar tarafından büyük bir onurla kabul edildiği Moskova'ya geldi. Eylül 1586'da Astrahan valisi olarak atanan Çareviç Murad Giray , başkentten Astrahan'a gönderildi . Kardeşleri Saadet ve Safa Giray'da, Astrahan yakınlarında bulunabilme izni aldılar. 1586 sonbaharında Safa Giray, ağabeyi II. Saadet Giray'a katılmak için Kumukia'ya geldi. Rus hükûmeti Murad Giray adına her iki prense de elçiler göndererek onları Astrahan'a çağırdı. II. Saadet Giray ailesiyle birlikte Astrahan'a geldi. Ancak kardeşi Safa Giray, Rus hükûmeti ile işbirliği yapmayı reddetti. 1587 sonbaharında Saadet Giray Astrahan'da aniden öldü [4] .

Ahmed Bey türbesi, II. Mehmed Giray'ın türbesinin arkasında, XX.Yüzyılın başından fotoğraf

Ölümünün, Osmanlı vatandaşlığına geçmesi konusunda gizli görüşmelerin farkına varan Moskova hükûmetinin emriyle olduğuna inanılınmaktadır. Saadet Giray, aile türbesine gömüldü. Daha sonra II.Saadet Giray'ın en küçük oğlu Kalga Şahin Giray, babasının Ruslar tarafından öldürüldüğünü açıkça iddia etmiştir [2] .

1591 baharında Moskova hükûmetine sadık kalan ve üç kez çar tarafından kabul edilen kardeşlerden ikincisi Murad Giray, üvey oğlu ve yeğeni Kumik Giray ile birlikte Astrahan'da aniden öldü. Rus kronikleri, Kırımlıların kendilerini zehirlediğini yazmaktadır. Kırımlılar da Rus hükûmetini aynı şekilde suçladılar. Murad Giray, babası ve erkek kardeşleriyle birlikte aynı yere gömülmüştür [4]

Bir müddet sonra, üçüncü kardeş Safa Geray yeni Kırım Hanı Nureddin Han tarafından affedilmişti. II. Gazi Giray ise Murad'ın ölümünden sorumlu tuttuğu Moskova'ya karşı taarruzlara devam etti. Rus kuvvetleri baskınlara başarılı bir şekilde karşı koydu. 1591'in sonunda Kırım'a yaptığı seferden döndükten sonra hastalık nedeniyle öldü ve Eski-Yurt türbesine gömüldü [4] .

III.Mehmed Giray'ın ölümü ve cenazesi

III. Mehmed III Giray Han, Sultan'ın iradesine başarıyla direndi. Ancak Mansurov klanıyla düşmanca ilişkiler içine girdi. Bu durum, Nogay Beyi Kan-Temir ile silahlı çatışmaya yol açtı. 1628'de Çufutkale'deki hanlığın kuşatılmasına yol açtı. Kuşatma bir müddet sonra müttefikler tarafından kaldırıldı . Bir müddet sonra III.Mehmed Giray ve Şahin Giray kardeşler Zaporijya Siçi'ne kaçtı. 1629'da, Kırım destekçileri ve Kazaklardan oluşan bir ordunun başında, Kırım'a iki kez girmeye çalıştılar, ancak başarısız oldular. Bu iki seferin sonuncusunda III.Mehmed Giray Ukrayna Kazakları tarafından öldürüldü. Ölen han, Bahçesaray'a götürüldü ve Eski-Yurt türbesine gömüldü [2] .

Dini hayat

Hanlar zamanından yirminci yüzyılın başlarına kadar perşembeleri anma törenleri düzenlenmeye devam edilmiştir.

Mimari

Bahçesaray'dan önce Eski Yurt, Kırım Yurt'un başkenti idi. Bu nedenle nekropol muhtemelen Moğol döneminin en eski mezarlarını 20. yüzyılın ilk yarısına kadar korumuştur. Bunlar, iki stelli (iki boynuzlu olanlar), yarı gömülü kriptalar ve son olarak kubbeli turbe içeren biçimler şeklinde geleneksel mezarlar yapılarında olabilirler. Pek çok yapıda bir düzine ardışık gömü vardı ve bunlar aile mezarlarıydı [5] . Türbeler, herhangi bir yere inşa edilebilmesine rağmen, erken dönemde çoğunlukla Salacık'da, sonra Eski-Yurt'ta ve daha sonraki dönemde (XVII-XVIII yüzyıllar) han sarayının nekropolünde ve yakın çevresinde inşa edildi . Evliya Çelebi, hanların cenazelerinin yerinden bahsetmektedir. II. Mehmed Girat türbesi, saray dışında gömülen hanların son cenazelerinden biridir. Ayrıca, öldükleri dönemlerde, türbede yer alan tüm hanların iktidardan düşürüldüğü ve Osmanlıların himayesindeki hanlar ile taht mücadelesi için savaştıklarına dikkat edilmelidir.[6]

Bina sekiz yüzlüdür. Duvarları yaklaşık iki metre kalınlığındadır. Biri kuzeydoğu tarafında bir girişe sahip sekiz kemerli niş ve bunların üzerinde orijinal haliyle (şu anda kısmen duvarla örülmüş) sekiz kemerli pencere dizisi vardır. Mermer plakalı metal ızgaralarla çevrilmiş pencerelerdi. Kırım muadillerinin standartlarına göre büyük olan kubbe, yapının içinde sivri kemerler üzerine oturtulmuştur. Bina, kusursuz orantılılık, ölçülü dekor, ciddiyet ve anıtsallık ile karakterizedir. Osmanlı etkisi de göze çarpmaktadır. Analizler, türbe projesinin büyük bir ustaya, muhtemelen Kırım Gözleve'de çalışan Mimar Sinan'ın öğrencilerinden birine ait olduğunu, ancak buna ait yazılı kaynak bulunamadığını göstermektedir[6] [7] [8].[9]

Müzecilik

Kırım Tatarlarının 1944 yılında tehcir edilmesinden ve ardından ülkenin orta kesimlerinde yaşayanların Kırım'a yeniden dönmelerinden sonra, bölge arazileri imara açılmıştır. Bu nedenle beş türbe hariç tüm mezarlar tahrip edilmiştir. U. Bodaninsky tarafından 1924'te bölgeye nakledilen mezar taşları ve sonraki yıllarda han sarayının nekropolü keşfedilmiştir. Türbenin arazisi (1955'te hayatta kalan Ahmed Bey türbesi ile yıkılan cami avlusu) bir garaj ile boş arsa arasında bölünmüş ve diğer türbelerin etrafındaki alan yeni konutlarla doldurulmuştur. Türbe zaman içinde tarım ürünleri ve benzin deposu olarak kullanılmış ve II. Mehmed Giray'ın mozolesine bir tartı atölyesi kurulmuştur [10].[11]

Şu anda türbe Bahçesaray Tarih, Kültür ve Arkeoloji Müzesi'nin korunan varlıklarından biridir. 2004 yılında kısmi bir restorasyon yapılmıştır. Duvardaki nemin tahribini önlemek için duvardaki dökülmeler sıva ile kaplanmıştır. Türbe Budeni caddesi üzerinde herhangi bir çevre duvarı olmaksızın bulunmaktadır. [10].[12]

Kaynakça

  1. ^ "Бахчисарайский историко-культурный и археологический музей-заповедник". Бахчисарайский историко-культурный и археологический музей-заповедник. Официальный сайт. 2019. 6 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Mayıs 2021. 
  2. ^ a b c d e Гайворонский 2007.
  3. ^ "Последующие ханские захоронения в Бахчисарайском дворце". mezhvodnoe.info. 2015. 11 Haziran 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Mayıs 2021. 
  4. ^ a b c Виноградов 2010.
  5. ^ Башкиров, Боданинский 1925.
  6. ^ a b "Святилище Азиз. Дюрбе Трёх ханов (Дюрбе Мехмеда II Герая)". Еski-Yurt. 2004. 5 Aralık 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Mayıs 2021. 
  7. ^ Жариков 1983.
  8. ^ Байцар 2017.
  9. ^ Гайворонский О. Повелители двух материков. — Киев-Бахчисарай, 2007. — Т. 1. 
  10. ^ a b Хайрединова 2011.
  11. ^ Башкиров А. С., Боданинский У. Э. 
  12. ^ "Про Перелік пам'яток культурної спадщини, що не підлягають приватизації". 22 Nisan 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Mayıs 2021. 

Edebiyat

  • Гайворонский О. Повелители двух материков. — Киев-Бахчисарай, 2007. — Т. 1.
  • Виноградов А. В. Русско-крымские отношения в 1570—1590-х гг. в контексте династического кризиса Гиреев (рус.) // Институт истории им. Ш. Марджани Средневековые тюрко-татарские государства. — Казань, 2010. — Т. 2. — С. 274—299.
  • Башкиров А. С., Боданинский У. Э. Памятники крымско-татарской старины. Эски-Юрт (рус.) // Новый Восток. — 1925. — № 8—9. — С. 294—310.
  • Боданинский У. Татарские мавзолеи «Дурбе» в Крыму (рус.) // ИТОИАиЭ. — Симферополь, 1927. — Т. 1. — С. 195-201.
  • Под ред. Жарикова Н. Л. Памятники градостроительства и архитектуры Украинской ССР: иллюстрированный справочник-каталог в четырёх томах, Том 3. — К.: Будiвельник, 1983. — С. 311.
  • Байцар А. Географія Криму : навч.-метод. посібник / А. Л. Байцар (неопр.). — Львів: ЛНУ імені Івана Франка, 2017. — 358 с.
  • Хайрединова З. З. Бахчисарайский Азиз как культурный ландшафт Крыма (рус.) // Культура народов Причерноморья. Вопросы духовной культуры – Культурология. — 2011. — С. 65—67.

Bağlantılar

İlgili Araştırma Makaleleri

<span class="mw-page-title-main">Bahçesaray, Kırım</span>

Bahçesaray. Ukrayna'ya bağlı Kırım Özerk Cumhuriyeti'nin güney kısmında bulunan bir şehir. Kırım Hanlığı'nın başşehri. Doğusunda küçük bir şerit halinde Karadeniz'e kıyısı olan şehir; günümüzde Kırım Dağları'nın çevresindeki Çürüksü Deresi vadisinde, Simferepol-Sivastopol demiryolu üzerinde yer alır.

<span class="mw-page-title-main">I. Mengli Giray</span>

I. Mengli Giray 15. yüzyıl sonlarında 1467; 1469-1475 ve 1478-1515) dönemlerinde üç kez Kırım Hanlığı tahtına oturdu.

<span class="mw-page-title-main">Şahin Giray</span> Kırım Hanlığının son hükümdarı

Şahin Giray, 47'nci ve son Kırım hanıdır. Birinci hanlık dönemi 1777-1781 ve ikinci hanlık dönemi ise 1782-1783 yılları arasında gerçekleşmiştir.

I. Selim Giray, Kırım Tatar hanı. 1671-1678, 1684-1691, 1692-1699, 1702-1704, yılları arasında olmak üzere dört kez Kırım tahtında bulunmuştur.

Salacık, bugün Kırım'da Bahçesaray şehrinin bir mahallesidir. Geçmişinde Kırım Hanlığı'na ilk kurulduğu yıllarda başkentlik yapmıştır. Bugün burada I. Mengli Giray ve I. Hacı Giray hanların türbeleri ve Kırım Hanlığı'ndan kalma birçok eser vardır.

<span class="mw-page-title-main">I. Mehmed Giray</span> 1515-1523 arasında Kırım hanı

I. Mehmed Giray, 1515-1523 döneminde sekiz yıl Kırım Hanlığı yapmıştır.

<span class="mw-page-title-main">I. Devlet Giray</span>

I. Devlet Giray Han, 1551-1577 yılları hüküm süren Kırım hanıdır. I. Devlet Giray döneminde Kırım Hanlığı Osmanlı ile birlikte yükseliş devrini yaşadı. Temel siyasetini Moskova merkezli bir gelişme politikası izleyen Rusların Karadeniz'e inmelerine karşı mücadele oluşturuyordu.

Nur Devlet Giray 4. Kırım Hanı. 1466-1467, 1467-1469, 1475-1476 olmak üzere toplam üç kez saltanat sürmüştür. 1486 ile 1490 yılları arasında Kasım Hanlığı'nı yönetmiştir.

I. Gazi Giray, 1523-1524 yılları arasında altı ay hüküm süren Kırım hanıdır.

I. Saadet Giray, 1524 ile 1532 yılları arasında sekiz yıl Kırım Hanı olarak hüküm sürmüștür.

IV. Mehmed Giray Kırım hanıdır. Sofu Mehmed Giray Han olarak da bilinir. ve (1654–1666) senelerinde iki kez saltanat sürmüştür.

III. Mehmed Giray 1584—1629 yılları arasında yaşayan Kırım Hanıdır. II. Saadet Giray'ın oğludur. 1623—1628 seneleri arasında saltanat sürmüştür. Saltanatı Sultan I. Mustafa ve IV. Murad dönemine rastlar.

II. İslam Giray, 1584 ila 1588 yılları arasında hüküm süren Kırım hanıdır.

II. Saadet Giray, Kırım Hanı. Doğum tarihi belli değildir. Ölümü 1587) – Türk kaynaklarına göre han olarak kabul edilmemekle birlikte, babası II. Mehmet Giray'ın 1584 yılında tahtan Sultan III. Murat tarafından azli üzerine iktidar mücadelesi vermiştir. II. Mehmet Giray'ın Vezir Özdemiroğlu Osman Paşa ile ters düşmesi sonrası yaşanan olaylar sonucunda, II. Mehmet Giray'ın Konya'da bulunan kardeşi II. İslam Giray, Sultan III. Murat tarafından Kırım Hanlığına getirilmiştir. II. Saadet Giray tahta geçen amcasına savaş açmış, ilk planda başarılı olmasına karşın, Osmanlı desteğine sahip olan II. İslam Giray mücadeleyi kazanmıştır. Kırım'dan kaçmak durumunda kalan II. Saadet Giray Kafkasya'nın kuzeyine geçerek Nogaylara sığınmıştır. Bir süre Astrahan ve Dağıstan'da yaşadıktan sonra ölmüştür.

II. Selâmet Giray 1740 ile 1743 yılları arasında hüküm süren Kırım hanıdır. I. Selim Giray'ın oğludur. II. Selâmet, Ocak 1740'ta Osmanlılar tarafından han atanmadan önce kardeşi II. Mengli Giray'ın ilk kalgaydı. Ayrıca Maksud Giray'ın babasıdır.

II. Mengli Giray 1724'ten 1730'a ve 1737'den 1739'a kadar hüküm süren Kırım hanıdır. I. Selim Giray'ın beşinci oğludur. II. Mengli, kardeşi I. Kaplan Giray birinci ve ikinci saltanatlarında kalgay olur. 1724'te IV. Saadet Giray'ın ölümünden sonra tahta çıktı ve saltanatı 1730'a kadar sürdü. Daha sonra yerine II. Devlet Giray'ın oğlu II. Fetih Giray han oldu. II. Fetih'in iyi bir lider olmadığı gerekçesiyle II. Mengli tekrar tahta çıktı. 31 Aralık 1739'da Bahçesaray'da öldü ve defnedildi.

<span class="mw-page-title-main">Eski Yurt</span>

Eski Yurt - Güney Batı Kırım'da tarihi bir yerleşim yeri, bugün Bahçesaray'ın batı kesiminde tarihi bir kasaba. Adı "eski yerleşim" veya "eski merkez" ve "keçe çadırı" için Kırım Tatar dili terimlerinden türetilmiştir.

Şahin Giray, Kırım Hanlığı iktidarının sürgün edilmiş bir Giray Hanedanı üyesiydi.

<span class="mw-page-title-main">Kırım Seferi (1584)</span>

Kırım Seferi, Osmanlı İmparatorluğu'nun isyan eden Kırım Hanı II. Mehmed Giray'ı cezalandırmak, Kırım Hanlığı'nda hakimiyetini tesis etmek ve yeni Han II. İslam Giray'ı tahta çıkarmak amacıyla 1584 yılında düzenlediği iki askerî harekât.

<span class="mw-page-title-main">Muhammed Şah Bey Ben Yude Sultan türbesi</span>

Muhammed Şah Bey Ben Yude Sultan türbesi Muhamed Şah Bey'in annesi Acağan Bey'in kızı Bivede Sultan'ın muhtemelen XIV. yüzyılın sonları - XV. yüzyılın başlarında arasında inşa edilmiş türbesidir. Mezarlık toprakları Eski-Yurt'ta Çuruk-Su Nehri'nin alt kısmında yer alıyor. Şu anda, alan özel haneler arasında yer almaktadır.