İçeriğe atla

Hoca-Hanlar

Doğu Türkistan topraklarına hakim olan Çağatay Hanlığı'nın yıkıldığı 1688 yılından anılan bölgenin Çin işgaline girdiği 1759 yılına kadar hüküm süren yönetici grup.

Dünya ticaretinin okyanuslara kayması ile İpek Yolu gibi kıta içi ticaret yollarının giderek önemini yitirmesi sonucunda Doğu Türkistan'da giderek yoksulluk hâkim olmaya başladı. Buradaki idarecilerin de giderek dış dünyayla yalıtılmış bir hayat kurmaları ve orduların modern askerlik tekniklerinden uzak kalması başta Çin ve Rusya olmak üzere dış baskıların giderek daha yoğun bir şekilde hissedilmesine neden oldu. Kalmuk işgalinden sonra iyice zayıflayan Çağatay idaresi döneminde, Buhara'dan Kaşgar'a gelerek dini bir otorite kuran Hoca Mahdum-i Âzam Buharî'nin nesli gittikçe siyasi güce de kavuşmaya başladı.

Ak-Tağlık ve Kara-Tağlık kolları

Hoca Mahdum-i Âzam Buharî'nin iki oğlu oldu. Oğullardan biri olan İmam Kelan'dan Kaşgar'da Ak-Tağlık denen Işkiyye dalı, diğer oğul İshak Veli'den ise Kara-Tağlık denen İshakiye dalı yürüdü. Her iki dalın da mensupları Çağatay hanedanıyla derin akrabalık bağları da kurdular.

Çağatay Hanlığı'nın çöküşü

Kalmuk işgali Çağatay Hanlığı'nı iyice güçten düşürdü. II. İsmail Han'ın Kalmuklar'a esir düşmesiyle siyasi otorite iyice zayıflamaya başladı ve şehirlerde Hoca'ların hakimiyeti iyice hissedilmeye başladı. 1688 yılında ise Çağatay Hanlığı tamamen tarihe karışınca, Hocalar unvanlarının sonuna "Han" unvanını da ekleyerek Doğu Türkistan'ı yönetmeye başladılar.

Hoca-Hanların da bağımsızlıklarını yitirmeleri

Hoca-Hanlar da Doğu Türkistan'a yaklaşık 70 yıl egemen olabildiler. Çağatay döneminden kalan yalıtılmışlık ve teknolojiden uzaklık devam etti ve 1759 yılında Çin orduları Doğu Türkistan'ı işgal ettiler. Bu suretle Hoca-Hanların hakimiyeti sona ererken Doğu Türkistan da Yakub Beg'e kadar bağımsızlığını kaybetti.

İlgili Araştırma Makaleleri

<span class="mw-page-title-main">Sincan Uygur Özerk Bölgesi</span> Çin Halk Cumhuriyetinde özerk bölge

Sincan veya Şincan Uygur Özerk Bölgesi, Türkiye Türkçesinde yazılmış resmi Çin devlet kaynaklarında Xinjiang Uygur Özerk Bölgesi veya sadece Xinjiang olarak geçer, Çin'in kuzeybatısında bulunan bir özerk bölge. Güneyde Tibet Özerk Bölgesi, güney doğuda Çinghay ve Gansu eyaletleri, doğuda Moğolistan, kuzeyde Rusya, kuzeybatıda Kazakistan ve batıda Kırgızistan, Tacikistan, Afganistan, Pakistan ve Hindistan kontrolündeki Keşmir bölgesiyle komşudur. 1.664.897,17 km² yüzölçümü ile Çin Halk Cumhuriyeti'nin en geniş idari bölgesidir. Başkenti Urumçi, resmî dilleri Uygurca ve Standart Çincedir.

<span class="mw-page-title-main">Hokand Hanlığı</span> Türkistan coğrafyasında toprakları olmuş eski bir monarşi

Hokand Hanlığı,, bugünkü Özbekistan, Kırgızistan, Kazakistan, Tacikistan ve Doğu Türkistan'ı da kapsayan bölgede 1709 ile 1876 yılları arasında hüküm sürmüş Mangıt-Ming Hanedanlığı. Buhara Hanlığı ve Hive Hanlığı ile birlikte Buhara Hanlıkları olarak anılmıştır. Başkenti Hokand olan hanlığın yönetimi içerisinde Tacikler, Özbekler, Kırgızlar, Kazaklar, Farslar, Kıpçaklar, Soğdlar, Uygurlar bulunmaktaydı. Yönettiği şehirler arasında; Hokand, Taşkent, Buhara, Semerkand, Margilan, Namangan, Fergana, Andican, Türkistan, Çimkent, Taraz(Talas), Bişkek, Oş, Zaferabad, İsfara, Aksu, Kaşgar, Hoten vb şehirler bulunmaktaydı.,

<span class="mw-page-title-main">Moğollar</span> Doğu Asyada yaşayan etnik halk ya da etnik grup

Moğollar, Doğu ve Orta Asya kavimlerindendir. Asıl yurtları olan Moğolistan'ın ve Moğolistan devleti ile sınır paylaşan, fakat Çin'e bağlı olan İç Moğolistan bölgesinin yerli halkıdırlar.

<span class="mw-page-title-main">Yakub Beg</span>

Yakub Beg, Hokand Hanlığı'nın Özbek kökenli askeri.

<span class="mw-page-title-main">Çağatay Hanlığı</span> Cengiz Han’ın oğullarından Çağatay Han’ın adını taşıyan Türkleşmiş Moğol devleti

Çağatay Hanlığı, Moğol hükümdarı Cengiz Han’ın oğullarından Çağatay Han’ın adını taşıyan Türkleşmiş Moğol devletidir.

<span class="mw-page-title-main">Kaşgar</span> Doğu Türkistanda bir şehir

Kaşgar, Çin'de Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nin batısında yer alan tarihi bir vaha şehridir.

<span class="mw-page-title-main">Moğol İmparatorluğu</span> 13. ve 14. yüzyılda hüküm sürmüş olan, tarihin bitişik sınırlara sahip en büyük kara imparatorluğu

Moğol İmparatorluğu, 13. ve 14. yüzyıllarda tarihin en büyük bitişik imparatorluğuydu. Doğu Asya'da bugünkü Moğolistan'da ortaya çıkan Moğol İmparatorluğu, en güçlü döneminde Japon Denizi'nden Doğu Avrupa'nın bazı bölgelerine kadar uzandı, kuzeye doğru Kuzey Kutbu'nun bazı bölgelerine kadar uzandı; doğuya ve güneye doğru Hint alt kıtasının bazı bölgelerine girdi, Güneydoğu Asya'yı istila etmeye çalıştı ve İran Platosu'nu fethetti; ve batıya doğru Levant ve Karpat Dağları'na kadar uzandı.

<span class="mw-page-title-main">Yarkent İlçesi</span>

Yarkent İlçesi deniz'den yüksekliği 1189 metre yüksekte konumlanan Çin'de Sincan Uygur Özerk Bölgesinde bir nahiye düzeyine düşürülmüş bir şehirdir.

Çağatay hanları listesi, bu maddede Cengiz Han'ın oğullarından Çağatay Han'ın ulusuna bağlı Çağatay Hanlığı, Doğu Çağatay Hanlığı ve Yarkand Hanlığı'nın hanlar listesi ve soy ağaçları mevcuttur.

Vali Han, Bir Nakşibendi tarikatı olan Aktağlık (Affakiyye)'ye bağlı Hoca ailesinden Cahangir Hoca'nın oğludur. 1852, 1855 ve 1857 yılında Doğu Türkistan'a girmiştir. 1857'de Kaşgar'ı işgal etmeye başarmıştır. Fakat zulüm ile meşhur olan Vali Han halkın desteklerini alamayarak sadece dört ay kalabilmiştir. 26 Ağustos 1857'de Alman maceracısı Adolf Schlagintweit'i öldürmüş olmasıyla Avrupa'da tanınmaktadır.

Afak Hoca, Abakh Hoca, Apak Hoca, Appak Hoca veya daha önemlisiHace Afak Kaşgar'ın dini ve siyasi önderidir. Hidayetullah Hoca diye de tanınır.

<span class="mw-page-title-main">Uçturfan İlçesi</span> Çinin Sincan Uygur Özerk Bölgesinde bir ilçe

Uçturfan İlçesi, Çin'de Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nin kuzeyinde, Kırgızistan'a komşu, Aksu iline bağlı bir ilçedir.

<span class="mw-page-title-main">Ahmed Kâsânî</span>

Ahmed b. Celâliddîn el-Kâsânî, 1461 - 1542 yılları arasında yaşamış ünlü bir Nakşibendi Sūfī Pir'idir. Hocaların Doğu Türkistan'da Türk toplumlarının içinde büyük etkinlikleri olmuştur.

<span class="mw-page-title-main">Aktağlık</span>

Aktağlık, Doğu Türkistan'da Nakşibendi tarikatının bir kolu.

<span class="mw-page-title-main">Yarkand Hanlığı</span>

Yarkand Hanlığı de denilen Doğu Türkistan'da 1514 ile 1680 yılları arasında Altışehir (Altıshahr) olarak bilinen Hotan, Yarkent, Yengihisar, Kaşgar, Aksu ve Uçturfan gibi şehirleri içine alan bölgede egemenlik sürmüş bir hanlıktır.

<span class="mw-page-title-main">Doğu Çağatay Hanlığı</span>

Doğu Çağatay Hanlığı ya da Moğolistan Hanlığı, Tuğluk Temür 1363 yılında oğlu İlyas Hoca'yı Çağatay Hanlığı'na bağlı Doğu Çağatay Hanlığı'nın başına getirmiştir.

Mahdum-ı Azam, özellikle Kaşgar'da Ahmet Kazani, 'ye ve onun torun ile taraftarlarınada Makhdūmzāda ismi verilir. 16. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar ve Kaşgar ile Yarkent 17. yüzyılın sonundan 18. yüzyılın ilk yarısına kadar büyük ölçüde bağımsız olarak bir tür İslami Teokrasi hakimiyeti sürdürmüşlerdir. Her ne kadar farklı algılanış biçimleri ve yorumları mevcut olsa da, teokrasi en yalın anlamda "devlet işlerinden bir tür ruhban sınıfının sorumlu olduğu ve devlet işlerinin dini temellere dayandırılmaya çalışıldığı sistem" olarak tanımlanabilir. Memleketleri Çin'lilerin eline geçtikten sonra, onlar Çinliler tarafından sürgüne gönderilmiş, buna rağmen oradan tekrar Çinlilere karşı isyanlar çıkarmışlardır. Ardıl ve taraftarlarına daha çok Nakşibendi bağlantılı ad verilir.

<span class="mw-page-title-main">Abdürreşid Han</span>

Abdürreşid Han (1508-1560), Yarkand Hanlığı'nı 1533'ten 1544'e kadar yöneten bir handır.

Abdülkerim Han, Yarkand Hanlığı'nı 1559'den 1591'e kadar yöneten bir handır.

Yaygın olarak Madali Han olarak anılan Muhammed Ali Han, 1822'den 1842'ye kadar Kokand'ın resmi Hanıydı. Babası Muhammed Ömer Han'ın 1822'de bir hastalıktan ölmesinden sonra 14 yaşında Kokand'ın resmi hükümdarı oldu, ancak bazı kaynaklar Madali'nin genç yaşı ve deneyimsizliği nedeniyle tahtın gerçek sorumlusunun annesi Mahlarayim olduğunu iddia eder.