İçeriğe atla

Hemşin koyunu

Hemşin koyunu, Artvin başta olmak üzere,[1] Rize'nin doğu kesimleri, Erzurum'un kuzey ilçeleri, Ardahan ve Posof'ta yetiştirilen bir koyun ırkıdır.[2][3] Hemşin koyunları, Türkiye'deki diğer koyun türlerine kıyasla ince ve uzun kuyruklu, orta boylu, dar vücutlu ve bol süt veren bir ırktır.[4] Genellikle eti ve sütü için yetiştirilmektedir.[5] Hemşin koyunu, 2005-2010 yılları arasında organize edilen "Yerli hayvan ırklarının çiftçi şartlarında korunması" projesi kapsamında Artvin'in Ardanuç ilçesindeki Konaklı köyünde koruma altına alınmıştır.[6]

Özellikleri

Hemşin koyunun vücut rengi kirli beyaz, kahverengi ya da siyahtır. Genellikle boynuzsuz olsa da boynuzu olan erkeklerin boynuzu büyük ve sarmaldır.[7] Yaşadığı bölgenin yapısına uyum sağlayan Hemşin koyunu bol yağlıdır. Genellikle yemle beslenmektedir. 2010 yılı verilerine göre 54.924 Hemşin koyunu yaşamaktadır.[8] Sayıları azalan Hemşin koyunlarının nesli yok olma tehlikesiyle karşı karşıyadır. 77 Hemşin kuzusuyla yapılan bir araştırmada 30, 60, 90, 120, 150 ve 180. günde ölçülen kuzuların ortalama ağırlıkları sırasıyla 4.10, 14.45, 23.49, 27.44, 29.97, 34.39 ve 38.97 kilogram olarak ölçülmüştür. Kuzuların ortalama uzunlukları ise 90. günde 58.70 ve 180. günde 66.36 santimetre olarak ölçülmüştür. Aynı araştırmaya göre türün ilk 6 ayda hayatta kalma oranı %96'dır.[3]

Tarihçe

93 Harbine kadar Hemşince konuşan halkın Hemşin koyunlarını kışları Batum'da, yazları ise Artvin'in Bilbilan Yaylası'nda yetiştirdiği bilinmektedir.[3]

Kaynakça

  1. ^ Artvin il yilliǧi. Güneş Matbaacilik. 1968. s. 296. Erişim tarihi: 29 Kasım 2020. 
  2. ^ Saraçoğlu, Hüseyin (1956). Doğu Anadolu. Maarif Basımevi. s. 315. Erişim tarihi: 29 Kasım 2020. 
  3. ^ a b c Mehmet Sarı, Kadir Önk, Ali Rıza Aksoy, Muammer Tilki, Serpil Adıgüzel Işık (25 Mart 2014). "Hemşin Kuzularında büyüme ve bazı vücut ölçülerinin belirlenmesi". dergipark.org.tr. 29 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Kasım 2020. 
  4. ^ Saraçoğlu, Hüseyin (1956). Türkiye coğrafyasi üzerine etüdler. Millî Eğitim Basimevi. s. 32. Erişim tarihi: 29 Kasım 2020. 
  5. ^ Semine Dalğa, Kadir Aslan, Gülseren Kılbaş (30 Nisan 2017). "Hemşin Koyunu Mandibulas'ı Üzerinde Morfometrik Bir Çalışma*" (PDF). researchgate.net. 29 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 29 Kasım 2020. 
  6. ^ "Farklı koyun ırklarında sütten kesilmiş kuzularının yapay meradaki besi performanslarının belirlenmesi" (PDF). d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net. Erişim tarihi: 29 Kasım 2020. []
  7. ^ Hayri Yeniyurt, Hüseyin Demirtaş. "Hemşin koyunu". veteriner.cc. 12 Aralık 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Kasım 2020. 
  8. ^ Erdoğan Sezgin, Sinan Kopuzlu, Sadrettin Yüksel, Nurinisa Esenbuğa, Ömer Cevdet Bigin. "Artvin İlinde Yetiştirilen Hemşin Koyun Irkının Büyüme Gelişme Özellikleri ile Büyüme Gelişme Özelliklerine Ait Kalıtım Derecelerinin Belirlenmesi" (PDF). vetdergikafkas.org. 11 Temmuz 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Kasım 2020. 

İlgili Araştırma Makaleleri

<span class="mw-page-title-main">Kokoreç</span>

Kokoreç, Anadolu ve Balkanlarda, koyunun ince bağırsağından, mumbardan ve uykuluktan yapılan, şişe sarılarak kor ateşte kızartılan bir çeşit kebaptır. Kâşgarlı Mahmud’un eseri Dîvânu Lugâti’t-Türk’te bulunan yörgemeç benzer bir yemektir.

<span class="mw-page-title-main">Kangal koyunu</span>

Kangal koyunu, kangal köpeği kadar tanınmasa da yetiştiricileri ve besleyicileri tarafından bilinen ve tercih edilen bir Akkaraman ırkı koyun tipidir.

<span class="mw-page-title-main">Koyun</span>

Koyun (Ovis), keçiler ile birlikte Caprinae alt familyası içerisinde yer alan bir memeli cinsi. Cinsin coğrafi olarak ve nüfusça en yaygın türü Evcil koyun olmaktadır, ancak pek çok yabani tür de Ovis cinsine aittir.

<span class="mw-page-title-main">Deve</span>

Deve, devegiller (Camelidae) familyasının Camelus cinsini oluşturan iki evcil hayvan türünün ortak adı. Develer yük çeki ve binek hayvanı olarak kullanıldığı gibi, yünü, sütü, derisi ve eti için de beslenir. Yalnızca evcil türleriyle tanınan bu hayvanların yabanıl atalarından bu yana pek az değişikliğe uğradığı sanılmaktadır.

<span class="mw-page-title-main">Karayaka</span>

Karayaka, Türkiye'den yerli koyun ırkıdır. Et ve süt üreten çift amaçlı bir cinsdir. Yün halılarda kullanılır. Karayaka uzun, ince kuyruklu bir cins olarak sınıflandırılmıştır.

<span class="mw-page-title-main">Collie</span>

Collie, bir İskoç çoban köpeği grubu. Birkaç farklı alt türü bulunur. Collie sözcüğü muhtemelen coaly sözcüğünden gelmedir. Bir başka teoriye göre İskandinav dillerinde özel isim olan Colle'den gelmiştir, zira bu isim Orta İngilizce döneminde sıklıkla köpeklere verilmiştir.

<span class="mw-page-title-main">Akbaş (köpek)</span> Köpek ırkı

Akbaş Anadolu'ya özgü bir köpek ırkıdır. Kangal ile aynı soy ailesindendir.

<span class="mw-page-title-main">Ustaşa</span> 1929-1945 yılları arasında etkin olmuş faşist örgüt

Ustaşa - Hırvat Devrimci Hareketi, bilinen adıyla Ustaše, 1929-1945 yılları arasında faaliyet gösteren Hırvat, faşist, aşırı milliyetçi örgüt. Üyeleri, yüzbinlerce Sırp, Yahudi, ve Roman asıllı insanı ve II. Dünya Savaşı sırasında Yugoslavya'daki siyasi muhalifleri öldürdü. Genellikle kurbanlarına işkence etmeleri ve onların vücutları parçalama gibi acımasız ve sadist infaz yöntemleri ile tanınıyorlardı.

<span class="mw-page-title-main">Ovis aries</span> Çift toynaklı geviş getiren bir memeli

Ovis aries, Ovis cinsine bağlı bir memeli türüdür. Kuzey Amerika, Avrupa, Asya ve özellikle Afrika'da yayılmışlardır. Güney Amerika'ya ve Avustralya'ya insan eliyle ulaşmışlardır. Farklı biyotoplarda, özellikle steplerde, dağlık kesimlerde, az da olsa ormanlarda bulunurlar. Bitkisel besinlerle beslenirler, sürü oluşturma eğilimleri çok yüksektir.

<span class="mw-page-title-main">Mavi dil hastalığı</span> Hayvanlarda görülen bir enfeksiyon

Mavi dil ya da Blue tongue, Culicoides cinsi sokucu sinekler ile nakledilen, sığır, koyun, keçi ve deve gibi evcil hayvanlar ile bazı yabani gevişgetirenlerde görülen ve konjesyon, ödem, hemoraji ile karakterize bir enfeksiyondur. Hastalığa yol açan patojen Reoviridae ailesinin Orbivirus cinsinden olup Bluetongue virüsü olarak isimlendirilir.

<span class="mw-page-title-main">Scottish Fold</span>

Scottish Fold, bir kedi ırkıdır. Genellikle gri veya beyaz tonlarında olan Scottish Fold, 1961 yılında İskoçya'da William Ross adındaki bir çiftçi tarafından fark edilmiştir. 1966 yılında kulak kıkırdağındaki bir mutasyon sebebiyle küçük ve içe doğru kıvrık kulak yapısı ile ünlenmiş olup GCCF tarafından kayıt altına alınmıştır. CFA tarafından, 1978 yılında şampiyonluk kazanmış olan Scottish Fold, en sevilen ve bakılan ırklar arasında yerini almıştır. 1980 yılından beri de ayrı bir kedi ırkı olarak kabul edilmiş ve ACF, CFF, CFA gibi birçok organizyon tarafından da kayıt altına alınmıştır. Diğer ırklara göre çok farklı kulak yapısına sahip olan Scottish Fold, 1960'lı yıllarda ”Governing Council of the Cat Fancy” adlı kuruluş tarafından resmi olarak kedi ırkı olarak kayıt edilmiştir. Kayıt edildikten 10 yıl sonra kulağındaki farklı yapının enfeksiyonlar ve genetik bozukluklardan kaynaklandığı tespit edildiği için, hastalığın genetik olmasından dolayı kayıt ve kabul işlemleri durdurulmuştur. Bazı kaynaklara göre bu ırkın British Shorthair'den geldiği kabul edilir.

<span class="mw-page-title-main">Manx Loaghtan</span>

Manx Loaghtan Man Adası'ndan nadir bir koyun ırkıdır. Yünü koyu kahverengidir. Genellikle dört boynuzlu oluyor ancak bazı durumlarda altı boynuzlu olabiliyor. Manx Loaghtan, Kuzey Avrupa kısa kuyruklu koyun ırklarından biridir. 18. yüzyılına kadar Manx tepelerinde, Manx Loaghtan da dahil olmak üzere, binlerce “ilkel ırk” dağ koyunu yaşıyordu. Ancak 1950'lerde Man adasında 100 tane Manx Loaghtan bile kalmamıştı. Düşük bir fiyata satılıyorlardı çünkü modern hibrit koyunlar daha çabuk olgunlaşıyor.

Altamurana İtalya'nın Bari ilinden gelen bir koyun ırkı. Genellikle Bari ve Foggia illerinde yetiştiriliyor. Bir zamanlar süt, yün ve et için yetiştiriliyordu ama bugünde coğunlukla süt üretimi için yetiştirilir.

Mycoplasma ovipneumoniae, en yaygın olarak küçükbaş hayvanlarda yaşayan ve bu hayvanları etkileyen mikoplazma cinsinin üyesi olan bir bakteri türüdür. M. ovipneumoniae, hem primer atipik pnömoniye neden olabilen, hem de enfekte olmuş hayvanları Mannheimia haemolytica da içinde olmak üzere başka etkenlerle ikincil pnömoniye yatkın hale getirebilen evcil koyunlar, evcil keçiler, Amerika yaban koyunları, dağ keçileri ve diğer Caprinae ailesi üyelerinin solunum patojenidir. M. ovipneumoniae'nın patojenitesine katılan mekanizmaları içerisinde, M. ovipneumoniae'nin kendi polisakkarit kapsülü aracılığıyla geviş getiren hayvanların silli epitellerine tutunan makrofaj etkinliğini değiştirme, siliyer antijenler için otoantikor üretimi ve lenfositlerde etkinliğin baskılanması gösterilebilir; bunların hepsi, koyun ve öteki geviş getirenlerde gelişen hastalıklara katkıda bulunan önemli etkenlerdir. Bu bakteri, ayrıca diğer bakteriyel ve viral enfeksiyonlara zemin hazırlayan bir etken davranışı sergileme yeteneğine sahiptir.

<span class="mw-page-title-main">Sakız koyunu</span>

Sakız koyunu, kökenleri belli olmayan bir yerli koyun türüdür. Yarı yağlı kuyruklu bir cins olarak sınıflandırılır. Sakız koyunu esas olarak süt üretimi için yetiştirilmektedir. Bu cinsin Kıvırcık ile Dağlıç cinslerinin çiftleşmesi sonucunda ortaya çıktığı yönünde iddialar olmasına rağmen, Yunanistan'ın Sakız adasında ortaya çıktığı yaygın olarak kabul edilmektedir. Türkiye'de çeşme koyunu olarak da anılır. Bu isim İzmir’in Çeşme ilçesinde koyunların yetiştirilmesinden kaynaklanmaktadır. Ayrıca Çeşme Belediyesi’nin düzenlediği Ovacık Tarım ve Sakız Koyunu Şenliği, Türkiye’de sakız koyunu yetiştiriciliğinin önemini vurgulayan temalardan biridir. Şenlikte veteriner ve yetiştiricilerden oluşan jüri üyeleri, ırkının özelliklerini en iyi taşıyan sakız koyunu, koçu, dişi toklu ve erkek toklu olmak üzere koyunları çeşitleri kategorilerde ayırarak koyunları ödüllendirmektedir.

<span class="mw-page-title-main">Tas kebabı</span> Türk mutfağından sulu et yemeği

Tas kebap veya tas kebabı, Türk mutfağında yer alan etli bir sulu yemektir. Macar yemeği gulaş ile karşılaştırılabilir. Basılı ilk yemek kitabı Melceü’t-Tabbâhîn'de tas kebabı tarifi vardır.

Scrapie koyun ve keçilerin sinir sistemlerini etkileyen ölümcül, dejeneratif bir hastalıktır. Birkaç bulaşıcı spongiform ensefalopatiden (TSE) biridir ve bu nedenle priondan kaynaklandığı düşünülmektedir. Scrapie en az 1732'den beri biliniyor ve insanlara bulaşabilir görünmüyor.

Abaza keçisi, Türkiye'nin Artvin iline özgü bir keçi ırkıdır. En çok sütü için yetiştirilen Abaza keçisi, kısmen eti için de kullanılmaktadır. Sayıları az olduğundan dolayı Abaza keçilerinde soy içi üreme sık görülmektedir. Abaza keçisinin Kafkasya'dan Türkiye'ye getirildiği düşünülmektedir. Soyu tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olan Abaza keçisi koruma altına alınmıştır.

Kaçkar keçisi, Türkiye'nin Rize ve Artvin illerine endemik bir keçi ırkıdır. Artvin'in Arhavi ve Hopa ilçelerinde eti ve sütü için Kaçkar keçisinin yetiştiriciliği yapılmaktadır. Irk, Türkiye Cumhuriyeti Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından Hayvan Genetik Kaynaklarının Yerinde Korunması ve Geliştirilmesi Projesi Desteklemesi projesi kapsamında koruma altına alınmıştır.

Of koyunu, Trabzon'un Of, Hayrat, Çaykara ve Dernekpazarı ilçelerinde yetiştirilen bir koyun ırkıdır. 2020'da "yöresel tip" olarak tescil edilen Of koyununun nüfusunun 1800 ila 2000 arasında olduğu tahmin edilmektedir. Of koyununda diğer koyun ırklarından farklı olarak ikiz doğum oranı %35-40'lara kadar çıkmaktadır.