İçeriğe atla

Göktaşı bilimi

Göktaşı bilimi (Meteoritik),[a] meteorlar, göktaşları ve meteoroidlerle ilgilenen bilim dalıdır.[b][2][3] Kozmokimya, mineraloji ve jeokimya ile yakından ilintilidir.[4]

Göktaşı bilimi alanındaki çalışmalar örnek toplama, tanımlama ve meteorların sınıflandırılması ile bu örneklerin laboratuvarda analiz edilmesini ihtiva eder. Tipik analizler meteorit içindeki minerallerin analizi ile olası konumları, yönelimi ve kimyasal bileşimlerin tespit edilebilmesi amacıyla izotop oranları ve radyometrik tarihleme gibi yöntemler kullanır. Bu teknikler vasıtasıyla bir meteorun yaşı, oluşum süreci ve sonraki dönemlerde neye dönüşebileceği araştırılır. Bu kapsamdaki araştırmalar Güneş Sisteminin ve gezegenlerin tarihine, nasıl oluştuğu ve şekillendiğine ilişkin bilgiler sağlar.

L'Aigle adlı meteoritin tam olarak analiz edilmesinden önce, göktaşlarının genellikle bir tür hurafe olduğuna ve bunların uzaydan düştüğünü iddia edenlerin yalan söylediğine inanılıyordu.

John Reynolds, 1960 yılında güneş bulutsusundaki 129 I varlığının bir sonucu olarak, bazı göktaşlarının 129 Xe fazlasına sahip olduğunu keşfetmesiyle bu inanışa son verilmiştir.[5]

Notlar ve kaynaklar

Notlar

  1. ^ Nadiren de olsa orjinalinde adlandırıldığı biçimiyle astrolitholoji.[1]
  2. ^ Meteorit, uzayda ortaya çıktıktan sonra Dünya'ya düşen katı bir kayadır. Meteor (Dünya atmosferinde yanan bir cismin neden olduğu yıldız kayması) ya da meteoroid (Güneş Sistemi içinde yörüngede dönen küçük bir cisim) ile karıştırılmamalıdır. Journal of the Meteoritical Society and the Institute of Meteoritics of the University of New Mexico 1953 yılında ilk kez yayınlandığında, o zamanlar kabul gören meteor bilimi tanımını "meteorlar ve göktaşları bilimi" olarak aktarmış, ancak o zamanlar meteorların şimdi meteoroid olarak adlandırılan cisimleri de içerdiğini açıklamıştır: "Meteoritikler, meteoritlerden ve meteorlardan bağımsız olarak, Dünya'ya uzaydan gelen katı maddelerin, Dünya'nın ötesinde bulunan gezegen altı kütleli katı cisimlerin ve bu tür madde ya da cisimlerle ilişkili olayların incelenmesiyle ilgilenen astronomi dalı olarak tanımlanabilir. "Meteoroid" terimi 1961 yılına kadar Uluslararası Astronomi Birliği tarafından tanımlanmamıştır ve Küçük Gezegen Merkezi hala bu terimi kullanmamaktadır.

Kaynakça

  1. ^ Leonard, Frederick C. (1953). "Introducing meteoritics: The Journal of the Meteoritical Society and the Institute of Meteoritics of the University of New Mexico". Meteoritics. 1 (1): 1-4. Bibcode:1953Metic...1....1L. doi:10.1111/j.1945-5100.1953.tb01299.x. 
  2. ^ "meteoritics | Definition of meteoritics in English by Lexico Dictionaries". web.archive.org. 20 Temmuz 2019. 20 Temmuz 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Nisan 2023. 
  3. ^ "Home : Oxford English Dictionary". www.oed.com (İngilizce). 17 Nisan 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Nisan 2023. 
  4. ^ "Home : Oxford English Dictionary". www.oed.com (İngilizce). 17 Nisan 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Nisan 2023. 
  5. ^ Reynolds, J. H. (1 Nisan 1960). "Isotopic Composition of Primordial Xenon". Physical Review Letters (İngilizce). 4 (7): 351-354. doi:10.1103/PhysRevLett.4.351. ISSN 0031-9007. 

Konuyla ilgili yayınlar

G. J. H. McCall, (Ed.) (2006). The history of meteoritics and key meteorite collections : fireballs, falls and finds. Londra: Geological Society. ISBN 978-1862391949. 

İlgili Araştırma Makaleleri

<span class="mw-page-title-main">Meteoroit</span> Güneş Sisteminde bulunan,  büyüklüğü kumdan kaya boyutuna kadar değişebilen enkaz parçacığı

Meteoroit, dış uzayda bulunan küçük bir kaya veya metal cisimdir. Meteoroitler, asteroitlerden önemli ölçüde daha küçük ve boyutları taneciklerden bir metreye kadar değişen nesneler olarak ayırt edilirler. Meteoroitlerden daha küçük nesneler, mikrometeoroit veya uzay tozu olarak sınıflandırılır. Pek çoğu kuyruklu yıldızlardan veya asteroitlerden gelen parçalardır, diğerleri ise Ay veya Mars gibi gök cisimlerinden çarpma etkisiyle fırlatılmış olan uzay enkazıdır.

<span class="mw-page-title-main">Truvalı (gök cismi)</span>

Truvalı veya truva asteroidi, astronomide daha büyük bir cismin yörüngesini paylaşan, ana cismin yaklaşık 60° ilerisinde veya gerisinde bulunan L4 ve L5 Lagrange noktalarından birinin yakınında kararlı bir yörüngede kalan küçük boyutlu bir gök cismidir (çoğunlukla asteroitler). Truva cisimleri gezegenlerin ya da büyük uyduların yörüngelerini paylaşabilirler.

<span class="mw-page-title-main">Kondirit</span>

Kondrit, ait oldukları ana cismin erimesi veya farklılaşması sonucu değişime uğramamış taşsı bir meteorittir. Yapısındaki çeşitli boyutlarda, kondrül adı verilen küreciklerden dolayı bu ismi almışlardır. Güneş Sistemi'nin ilk dönemlerinde çeşitli toz ve küçük tanelerin birikerek ilkel asteroitleri oluşturmasıyla meydana gelmişlerdir. Bu tür cisimlerden bazıları bir gezegenin çekim kuyusuna yakalandığında gezegenin yüzeyine doğru bir yörüngeye girerek en yaygın meteorit türü haline gelir. Kondritlerin toplam meteorit popülasyonuna katkıları için tahminler, %85,7 ila %86,2 aralığında değişmektedir.

<span class="mw-page-title-main">ALH 84001</span>

ALH 84001 ya da Allan Hills 84001 Antarktika'da Allan Tepeleri olarak adlandırılan bölgede, 27 Aralık 1984 tarihinde ANSMET projesi için meteor parçaları arayan bir ekip tarafından bulunan göktaşıdır. Kısaca SNC grubu göktaşı olarak sınıflandırılan, aslında daha öce bulundukları yerlere göre adlandırılmış shergottite, nakhlite ve chassignite gibi bazı özellikleri bu gruba uymasa da ALH 84001'in de Mars kökenli bir göktaşı olduğu düşünülmüştür. Bulunduğunda 1,93 kg ağırlığında olan göktaşının mikroskobik düzeyde Mars bakteri fosilleri içerdiğinin açıklanması üzerine dünya basınının dikkatleri göktaşına çekilmiştir.

<span class="mw-page-title-main">Küçük Güneş Sistemi cismi</span>

Küçük Güneş Sistemi Cismi, 2006 yılındaki kararla Uluslararası Astronomi Birliği'nce (UAB) tanımlanan güneş sisteminde bulunup ne gezegen, ne de cüce gezegen olan bir cisimdir:

Güneş'in etrafından dönen diğer cisimlere topluca "Küçük Güneş Sistemi Cismi" olarak telmih edilecek... Bunlar, şu anda Güneş Sistemi'nin çoğu asteroitlerini, çoğu Neptün-ötesi cisimleri (NÖC), kuyruklu yıldızlar ve diğer küçük cisimleri içerir.

<span class="mw-page-title-main">Meteorit</span> dış uzaydan gelen ve dünyaya çarpan katı enkaz parçası

Meteorit; kuyruklu yıldız, asteroit veya meteoroit gibi dış uzay kaynaklı bir cismin, bir gezegen veya uydunun yüzeyine ulaşmak üzere atmosferden geçişinde sağlam kalabilmiş katı bir enkaz parçasıdır. Orijinal nesne atmosfere girdiğinde, sürtünme, basınç ve atmosfer gazlarıyla kimyasal etkileşim gibi çeşitli faktörler, ısınmasına ve enerji yaymasına neden olur. Daha sonra bir meteor haline gelir ve kayan yıldız olarak da bilinen bir ateş topu oluşturur. Gök bilimciler en parlak örneklerine "bolit" adını verirler. Meteor, daha büyük olan cismin yüzeyine ulaştıktan sonra meteorit haline gelir. Meteoritlerin boyutları büyüklük açısından farklılıklar gösterir. Jeologlara göre bolit, bir çarpma krateri oluşturacak kadar büyük bir meteorittir.

Gezegen bilimi, gezegenlerin, gök cisimlerinin ve gezegen sistemlerinin ve bunların oluşum süreçlerinin bilimsel olarak incelenmesidir.

<span class="mw-page-title-main">2013 Rusya Meteor Olayı</span>

2013 Rusya meteor olayı, 15 Şubat 2013 tarihinde yerel saate göre sabah 09.20 civarında parlak bir meteorun Rusya semalarında belirmesiyle başladı. Saatte yaklaşık 60.000 km hızla hareket eden cisim Güney Ural bölgesini geçtikten sonra parlak bir ateş topuna dönüştü ve Çelyabinsk Oblastı semalarında yerden 15 ila 25 km yukarıda patladı. Yaklaşık 500 kiloton TNT gücündeki açığa salınan enerjinin tamamına yakını atmosfer tarafından emildi.

<span class="mw-page-title-main">Kozmik toz</span>

Kozmik toz, uzayda var olan bir tozdur. Çoğu kozmik toz parçacığı, mikrometeoroitlerde olduğu gibi birkaç molekül ile 0,1 mm (100 µm) arasında ölçülür. Daha büyük parçacıklara ise meteoroit denir. Uzaydaki tüm tozun küçük bir kısmı yıldızların bıraktığı yoğunlaşmış maddeler gibi daha büyük ateşe dayanıklı mineraller içerir. Buna yıldız tozu denir. Yerel yıldızlararası ortam olan Yerel Kabarcığın toz yoğunluğu ortalama 10-6 x toz parçacığı/m³ 'tür ve her toz parçacığı yaklaşık 10–17 kg'lık bir kütleye sahiptir.

Adelie Land göktaşı, 5 Aralık 1912'de Sir Douglas Mawson liderliğindeki Avustralasyalı Antarktik Seferinde Francis Howard Bickerton tarafından Antarktika'da Adélie Toprakları denilen bölgede bulunan bir göktaşıdır. Yaklaşık 1 kg'lık parçası bulunan göktaşı, L5 Olağan kondrit olarak sınıflandırılmıştır. Bulunduğu bölge nedeniyle Adélie Land adı verilmiştir. Antarktika'da bulunan ilk meteorittir.

<span class="mw-page-title-main">Astraryum</span>

Astraryum, ayrıca diğer adıyla planetaryum, astronomik cisimlerin döngüsel niteliğini mekanik olarak temsil eden astronomik saat.

Göktaşı biliminde ana cisim, bir meteoritin veya bir meteorit sınıfının kaynağı olan gök cismini ifade etmektedir.

Grenville Turner, Manchester Üniversitesi'nde araştırma profesörüdür. Kozmokimyanın öncülerinden biridir.

Meteorit düşüş istatistikleri, Dünya'ya düşen meteoritlerin gerçek miktarını yaklaşık olarak hesaplamak için gezegen bilimciler tarafından sıklıkla kullanılır. Meteorit düşüşleri, düşmelerine tanık olunduktan hemen sonra toplanan meteoritlerdir, oysa meteorit buluntuları daha sonra keşfedilir. Düşüşlerden 30 kat daha fazla buluntu olmasına rağmen, meteorit türlerinin ham dağılımı Dünya'ya düşenlerin gerçek durumunu doğru bir şekilde yansıtmaz. Bunun nedenleri arasında aşağıdakiler gösterilebilir:

<span class="mw-page-title-main">Meteorit düşüşü</span>

Meteorit düşüşü, dış uzaydan düşüşü insanlar veya otomatik cihazlar tarafından gözlemlenen ve sonrasında toplanan bir meteorittir. Diğer herhangi bir meteorit ise "buluntu" olarak adlandırılır. Yaygın olarak kullanılan veritabanlarında listelenen 1300'den fazla belgelenmiş düşüş bulunmaktadır ve bunların çoğu modern koleksiyonlarda örneklere sahiptir. Şubat 2023 itibarıyla Meteoritical Bulletin Database'de 1372 doğrulanmış düşüş vardı.

<span class="mw-page-title-main">Brahin (meteorit)</span>

Brahin, 1810 yılında Belarus'ta bulunan taşsı-demir (pallasit) bir meteorittir. Bu, eski Sovyetler Birliği'nde bulunan ikinci meteorittir. Ayrıca, Bragin veya Bragim olarak da adlandırılır. Küçük kesilmiş dilimlerin uygun fiyatı nedeniyle koleksiyoncular arasında oldukça yaygındır.

Piroksen pallasit küçük grubu, pallasit meteoritlerinin (taşsı-demirler) bir alt bölümüdür. Piroksen içeren tek pallasit oldukları için bu şekilde adlandırılmıştır.

<span class="mw-page-title-main">Mesosiderit</span> taşsı-demir meteorit sınıfı

Mesosideritler, yaklaşık eşit miktarda metalik nikel-demir ve silikattan oluşan bir taşsı-demir meteorit sınıfıdır. Bunlar düzensiz bir dokuya sahip breşlerdir. Silikatlar ve metal sıklıkla topaklar veya ince çakıllar halinde, ayrıca ince taneli iç içe geçmeler şeklinde oluşur. Silikat kısmı olivin, piroksenler ve Ca bakımından zengin feldspat içerir ve bileşim olarak ökrit ve diyojenitlere benzer.

<span class="mw-page-title-main">HED meteoriti</span> akondrit grubu

HED meteoritleri, akondrit meteoritlerin bir alt grubu olan bir klanı temsil eder. HED, "howardit–eukrit–diyojenit" kelimelerinin baş harflerinden oluşur. Bu akondritler, farklılaşmış bir ana cisimden gelmiş ve Dünya'da bulunan magmatik kayaçlardan çok da farklı olmayan yoğun bir volkanik süreç geçirmişlerdir. Bu nedenle Dünya'daki magmatik kayaçlara çok benzerler.

<span class="mw-page-title-main">Meteorit avcılığı</span>

Meteorit avcılığı, meteoritleri arama ve toplama faaliyetidir. Meteoritleri aramakla uğraşan kişiye meteorit avcısı denir. Meteorit avcıları, hafta sonları veya işten sonra arama yapan amatörler ya da geçimini sağlamak için meteorit toplayan profesyoneller olabilir. Her ikisi de genellikle meteoritleri keşfetmek için metal dedektörleri veya mıknatıslar gibi araçlar kullanırlar.