İçeriğe atla

Altay Cumhuriyeti

Altay Cumhuriyeti
Республика Алтай
Алтай Республика
BayrakArma
Bayrak Arma
Milli Marş: Altay Cumhuriyeti ulusal marşı
Konum
Altay Cumhuriyeti
Altay Cumhuriyeti
Altay Cumhuriyeti
Yönetim
Ülke: Rusya
Federâl Bölge:Sibirya
Ekonomik Bölge:Batı Sibirya
Başkent:Gorno-Altaysk
Devlet Başkanı:Oleg Horohordin
Yasama organı:Duma
Genel bilgiler
Yüzölçüm: 92.600 km² (35.753 sq mi)
 - Rusya içinde:35.
Nüfus:218.063 (10/2018)
 - Yoğunluk:2 /km² (6 /sq mi)
Diğer bilgiler
Dili:Altay Türkçesi
Rusça
Kazakça
Kuruluş tarihi:3 Temmuz 1991
(1 Temmuz 1922)
Kodu:04
ISO 3166-2:RU:RU-AL
Resmî
İnternet sayfası:
altai-republic.ru

Altay Cumhuriyeti (Rusça: Респу́блика Алта́й / Respublika Altay; Altay Türkçesi: Алтай Республика / Altay Respublika), Rusya'nın en güneyinde yer alan, federasyona bağlı bir özerk cumhuriyet.

Orta Asya'da Asya kıtasının coğrafî merkezinin hemen kuzeyinde ve Güney Sibirya'da yer almaktadır. Batı'da Kazakistan, kuzeyde Rusya, doğuda Tuva ve Hakas Cumhuriyetleri, güneyde Moğolistan, Doğu Türkistan ve Kazakistan ile komşudur.

Devlet Başkanı Olek Horohordin, Devlet Meclisi'nin (El Kurultay'ın) başkanı German Çepkin'dir.

Altay Cumhuriyeti 2003'ten beri TÜRKSOY (Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı) gözlemci üyesidir.[1]

İdari yapılanma

İdari bölgeleri

Belediye bölgesi Yönetim merkezi
1 Koş Agaç bölgesiKoş Ağaç
2 Mayma bölgesi Mayma
3 Ondoy bölgesi Ondoy
4 Turaçak bölgesi Turaçak
5 Ulagan bölgesi Ulagan
6 Kan Oozı bölgesi Kan Oozı
7 Köksuu bölgesi Köksuu
8 Çamal bölgesi Çamal
9 Çoya bölgesi Çoya
10 Şebalin bölgesi Şebalin
  • Bölgeler:
    • Çamal (Чамал аймак)
      • Bölgelerin idaresi altındaki 7 selsovet ile
    • Çoya (Чоя аймак)
      • Bölgelerin idaresi altındaki 7 selsovet ile
    • Koş-Agaç (Кош-Агаш аймак)
      • Bölgelerin idaresi altındaki 12 selsovet ile
    • Mayma (Майма аймак)
      • Bölgelerin idaresi altındaki 7 selsovet ile
    • Ondoy (Оҥдой аймак)
      • Bölgelerin idaresi altındaki 10 selsovet ile
    • Şebalin (Шебалин аймак)
      • Bölgelerin idaresi altındaki 11 selsovet ile
    • Turaçak (Турачак аймак)
      • Bölgelerin idaresi altındaki 9 selsovet ile
    • Ulagan (Улаган аймак)
      • Bölgelerin idaresi altındaki 7 selsovet ile
    • Kan Oozı (Кан-Оозы аймак)
      • Bölgelerin idaresi altındaki 11 selsovet ile
    • Köksuu (Кöк-Суу аймак)
      • Bölgelerin idaresi altındaki 9 selsovet ile
Altay Cumhuriyeti idari bölgeler haritası

Nüfus

Geleneksel kıyafet giyen erkek.
Geleneksel kıyafet giyen kadın.

Son nüfus istatistiklerine göre Altay Cumhuriyetinin toplam nüfusu 213 703 kişidir (2015).[2]

1939 1959 1970 1979 1989 2002 2010 2021
Altay 39.285 (%24,2) 38.019 (%24,2) 46.750 (%27,8) 50.203 (%29,2) 59.130 (%31) 67.995 (%33,5) 69.963 (%34,5) 73,242 (%37,0)
Rus114.209 (%70,4) 109.661 (%69,8) 110.442 (%65,6) 108.795 (%63,2) 115.188 (%60,4) 116.510 (%57,4) 114.802 (%56,6) 106,258 (%53,7)
Kazak4.280 (%2,6) 4.745 (%3) 7.170 (%4,3) 8.677 (%5) 10.692 (%5,6) 12.108 (%6) 12.524 (%6,2) 12,647 (%6,4)
Diğer 4.405 (%2,7) 4.736 (%3) 3.899 (%2,3) 4.365 (%2,5) 5.821 (%3,1) 6.334 (%3,1) 5.447 (%2,7) 5,741 (%2,9)

Eğitim

Ülkede 193 ortaokul, 3 teknikum ve Gorno-Altaysk Devlet Üniversitesi adında bir üniversite bulunmaktadır. Altay Türkçesi ile yılda 37 kitap, 1 gazete ve 2 dergi yayınlanmaktadır. Ortaokullarda 35 bin, teknikumlarda 43 bin, ülkenin tek üniversitesinde ise 2600 öğrenci öğrenim görmektedir.[3]

Coğrafya

Altay Cumhuriyeti coğrafi konumu

Relyef

Beluça dağı - Sibirya'nın en yüksek doruğu

Cumhuriyetin toprakları dağlık bir görünüm arz eder. Çok sayıda akarsu ve göller görülür. En yüksek dağ — (Rusça:Beluha) olarak söylenen yöre Türk dillerinde ise (Altayca: (Üç-Sümer (3 tepeli), Kadınbajı), (Kazak Türkçesi: (Muztav Şını)[4][5]) — 4506 m, Sibirya coğrafyasının en yüksek noktasıdır.

Akarsu ve gölleri

Tungur köyünden Katun akarsuyu

Altay Cumhuriyeti'ndeki en büyük akarsular Altay Türkçesinde kadın diye söylenen Katun Biy-su (Bey suyu) iken en büyük göl — Teles (Altın-köl) su yüzeyi alanı 230,8 km² ve derinliği 325 metredir.

"Manas" destanında Altay hakkında

Altay (al — ruh, mukaddes; tay — dağ)— Kutsal dağ ya da Altındağ denilen bir manada söylenilmiştir. Dünyanın en uzun destanı olan«Manas» destanının bütün varyantlarında geleneğe göre korunan ve özlenen bir yerin adıdır. Destanın metinlerinde «Ertış, Orkun — iki akarsudur. Gerek tarihi kaynaklarda gerek destan metinlerinden anlaşıldığı kadarıyla Altay bölgesinde belirli bir süre Moğol soylu Kalmak (Kalmık) topluluğu hakim olmuştur. Kırgızlar, Altaylar, Hakaslar başta olmak üzere Türk soylu halklara çok eziyet yapmışlardır. Metinlerde düşman veya zarar veren ulus diye bahseder. Destanda bazı toponomler boyunca bilgiler verir. Manas'n doğum yeri hakkında:

Adamdın cetpes dabaası,
Altaydın Salkın-suunda
Anda tuulgan neme deyt,
Kırgızdın kıraan Manası.
Ertıştın suun cerdegen,
eregişken adamdar
Egerde anı cenbegen[6] (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 1790-инв., 360-б.).
Özü Altayda tuuldu,
Bilsen Kadır tün keldi.
Bul Altaydın tüzünö[7]

— diye yazılmaktadır.[8]

Turizm

park-otel yapılarından biri «Manjerok»
Edigan akarsuyu vadisinde at üstünde gezi
Patmos adasına giden asma köprü -2011 yılı
Teletskoye (Altın) gölü

Turizm, Altay Cumhuriyeti'nin kilit sektörlerinden biridir. Önemli bir ekonomik gelirdir. Zengin doğası turizmin en önemli çekiciliğidir. Yılda bir milyondan fazla turistin uğrak yeridir.[9] Türk Hava Yolları'nın Rusya Federasyonu'nda Novosibirsk şehrine İstanbul ve Ankara şehirlerimizden doğrudan uçuşları bulunmaktadır.[10] Novosibirsk'ten Gorno-Altaysk şehrine haftanın belirli günleri (haftalık 3 kez) Rusya havayolu şirketleri tarafından uçuşlar yapılmaktadır. Novosibirsk şehrinden Altay Cumhuriyetine karayolu ile gidilebilir. Altay Cumhuriyetinde demiryolu yoktur. Kazakistan ve Tuva Cumhuriyeti'ni bağlayıcı rol oynayan Altay Cumhuriyeti demiryolları ve havayolları yönünden keşfedilmemiştir. Sibirya demiryolu hattı kuzeyde Altay Cumhuriyetinin sınırları dışında Biysk'ten geçer. P-256 feodal Çuy otoyolu ülke topraklarından geçer.

Tanınmış kişiler

  • Grigoriy Gurkin (1870 — 1937) — Altay Türklerinden sanatçı, 1917—1919 yıllarında Altay Türklerinin Karakorum kamu eğitim bakanı.

Altay Cumhuriyeti'nden görünümler

Kaynakça

  1. ^ "ALTAI REPUBLIC (RF) :: TURKSOY". www.turksoy.org. 22 Ekim 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ağustos 2021. 
  2. ^ "Arşivlenmiş kopya". 18 Mart 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Ağustos 2015. 
  3. ^ "Arşivlenmiş kopya". 25 Ağustos 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Ağustos 2015. 
  4. ^ "Arşivlenmiş kopya" (PDF). 13 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Mayıs 2022. 
  5. ^ "Горная страна Алтай | В Походе". 23 Şubat 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Şubat 2014. 
  6. ^ (Sagımbay Orozbakov, Kol Cazmalar fondusu, 1790-inv., 360-s.).
  7. ^ Sayakbay Karalayev, 1. 155
  8. ^ "Arşivlenmiş kopya". 29 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Mayıs 2022. 
  9. ^ "Arşivlenmiş kopya". 16 Mart 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Ağustos 2015. 
  10. ^ "Arşivlenmiş kopya". 28 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Ekim 2020. 

Dış bağlantılar

İlgili Araştırma Makaleleri

<span class="mw-page-title-main">Altay Krayı</span> Rusyanın Sibirya bölgesinde idarî birim

Altay Krayı, Rusya'nın Sibirya Federal Bölgesi'nde yer alan ve Altay-Sayan Dağları bölgesinde Obi, Abakan-Yenisey civarında bulunan kraydır. Kuruluşu 28 Eylül 1937'dir.

<span class="mw-page-title-main">Grigori Gurkin</span>

Grigori Gurkin, , Rus Türkolog, etnograf ve ressam.

Altayca veya Altay Türkçesi, Türk dillerinin Sibirya grubunda yer alan bir dildir. Rusya içindeki Altay Cumhuriyeti'nin resmî dilidir. Altayca, 1948 yılına kadar Oyrot dili (ойрот) olarak adlandırılmıştır. Rusya'nın 2010 nüfus sayımı verilerine göre dil yaklaşık 55.000 kişi tarafından konuşulmaktadır.

<span class="mw-page-title-main">Gorno-Altaysk</span> Rusyada şehir

Gorno-Altaysk veya Dağlık Altay Rusya Altay Cumhuriyeti'nde bir yönetim merkezidir. Moskova'nın 3,641 km doğusunda yer almaktadır. Nüfus: 53.538. Gornoaltaysk Altay Cumhuriyeti'nin başkenti'dir.

<span class="mw-page-title-main">Turaçak</span>

Turaçak — Altay Cumhuriyetinde Turaçak bölgesinin merkezi olan köy.

Turaçak rayonu — Rusya içindeki özerk Türk ülkesi Altay Cumhuriyetinde merkezi Turaçak köyü olan idari birim, bölge.

Ulagan bölgesi — Altay Cumhuriyetinin idari birimi.

<span class="mw-page-title-main">Şebalin</span>

Şebalin — Rusya Federasyonu'ndaki özerk Türk cumhuriyetlerinden Altay Cumhuriyeti içindeki idari bölünüşte Şebalin rayonunun yönetim merkezi. Nüfus — 4924 kişi (2010).

Saratan, Rusya'ya bağlı Altay Cumhuriyeti'nde Ulagan bölgesinin içinde belde seviyesinde bir idari yönetim merkezidir.

<span class="mw-page-title-main">Ondoy ilçesi</span>

Ondoy ilçesi — Rusya içindeki özerk Türk ülkesi Altay Cumhuriyetinde merkezi Ondoy köyü olan ilçe düzeyinde idari birim, bölge.

<span class="mw-page-title-main">Ondoy</span> Rusya, Altay Özerk Cumhuriyeti, Ondoy Rayonu, Ondoy muhtarlığına bağlı köy

Ondoy köyü — Rusya'da Altay Cumhuriyeti Ondoy rayonunda Ondoy muhtarlığına idaresine bağlı olan köy.

Ondoy kır yerleşimi — Rusya'da Altay Cumhuriyeti Ondoy rayonunda köy belediyesi. Yönetim merkezi — Ondoy köyü.

<span class="mw-page-title-main">Koş-Ağaç ilçesi</span>

Koş Ağaç ilçesi, Rusya'da Altay Cumhuriyeti güney kesiminde Koşağaç rayonu adıyla oluşturulmuş ilçe.

<span class="mw-page-title-main">Kan-Oozı ilçesi</span>

Kan Oozı ilçesi — Rusya'da Altay Cumhuriyetinde ilçe. Yönetim merkezi Kan-Oozıdır.

<span class="mw-page-title-main">Kök-Suu ilçesi</span>

Kök-Suu ilçesi, Rusya'ya bağlı Altay Cumhuriyeti'nde bir ilçe. Yönetim merkezi Kök-Suu Oozı köyüdür.

<span class="mw-page-title-main">Çoya ilçesi</span>

Çoya ilçesi — Rusya Altay Cumhuriyetinde ilçe.

<span class="mw-page-title-main">Şebalin ilçesi</span>

Şebalin ilçesi — Rusya Altay Cumhuriyetinde ilçe.

<span class="mw-page-title-main">Ulagan</span>

Ulagan — Altay Cumhuriyetinin Ulagan Ulagan ilçesinde yerleşmiş köy.

<span class="mw-page-title-main">Gorno-Altay Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti</span> Gorno-Altay Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti

Gorno-Altay Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti, Sovyetler Birliği'nin özerk bir cumhuriyetidir. 1 Haziran 1922 tarihinde Oyrot Özerk Bölgesi olarak kurulmuş, 7 Ocak 1948 tarihinde Gorno-Altay Özerk Oblastı olmuştur. 25 Ekim 1990 tarihinde Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyetliğine yükseltilmiş ve 3 Temmuz 1991 tarihinde Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti olarak ilan edilmiştir. 31 Mart 1992 tarihinde Altay Cumhuriyeti olmuştur. Başkenti Gorno-Altaysk şehridir. Tarım, ahalinin büyük çoğunluğunun ana uğraşıdır. Modern Altay Cumhuriyeti, Gorno-Altay ÖSSC gibi Çin ile uluslararası sınırı paylaşmaktadır.

Gorno-Altaysk Devlet Üniversitesi, Rusya Federasyonu'nun Altay Cumhuriyeti'nde, Gorno-Altaysk şehrinde bulunan bir devlet üniversitesidir. Üniversite, 1949 yılında Pedagoji Enstitüsü olarak kurulmuş olup 1993 yılında üniversite unvanını almış, Altay Cumhuriyeti'nin önde gelen eğitim kurumlarından biridir.